Raktapitta Chikitsa: Difference between revisions

विहरन्तं जितात्मानं पञ्चगङ्गे पुनर्वसुम्|

प्रणम्योवाच निर्मोहमग्निवेशोऽग्निवर्चसम्||३||

भगवन् रक्तपित्तस्य हेतुरुक्तः सलक्षणः|

वक्तव्यं यत् परं तस्य वक्तुमर्हसि तद्गुरो||४||

viharantaṁ jitātmānaṁ pañcagaṅgē punarvasum|

praṇamyōvāca nirmōhamagnivēśō'gnivarcasam||3||

bhagavan raktapittasya hēturuktaḥ salakṣaṇaḥ|

vaktavyaṁ yat paraṁ tasya vaktumarhasi tadgurō||4||

viharantaM jitAtmAnaM pa~jcaga~gge punarvasum|  

praNamyovAca nirmohamagnivesho~agnivarcasam||3||  

bhagavan raktapittasya heturuktaH salakShaNaH|  

vaktavyaM yat paraM tasya vaktumarhasi tadguro||4||

महागदं महावेगमग्निवच्छीघ्रकारि च|  

हेतुलक्षणविच्छीघ्रं रक्तपित्तमुपाचरेत्||५||

तस्योष्णं तीक्ष्णमम्लं च कटूनि लवणानि च|  

घर्मश्चान्नविदाहश्च हेतुः पूर्वं निदर्शितः||६||

mahāgadaṁ mahāvēgamagnivacchīghrakāri ca|

hētulakṣaṇavicchīghraṁ raktapittamupācarēt||5||

tasyōṣṇaṁ tīkṣṇamamlaṁ ca kaṭūni lavaṇāni ca|  

gharmaścānnavidāhaśca hētuḥ pūrvaṁ nidarśitaḥ||6||

mahAgadaM mahAvegamagnivacchIghrakAri ca|  

hetulakShaNavicchIghraM raktapittamupAcaret||5||  

tasyoShNaM tIkShNamamlaM ca kaTUni lavaNAni ca|  

gharmashcAnnavidAhashca hetuH pUrvaM nidarshitaH||6||

तैर्हेतुभिः समुत्क्लिष्टं पित्तं रक्तं प्रपद्यते|

तद्योनित्वात् प्रपन्नं च वर्धतेतत् प्रदूषयत्||७||

तस्योष्मणा द्रवो धातुर्धातोर्धातोः प्रसिच्यते|

स्विद्यतस्तेन संवृद्धिं भूयस्तदधिगच्छति||८||

tairhētubhiḥ samutkliṣṭaṁ pittaṁ raktaṁ prapadyatē|

tadyōnitvāt prapannaṁ ca vardhatē tat pradūṣayat||7||

tasyōṣmaṇādravō dhāturdhātōrdhātōḥ rasicyatē|  

svidyatastēnasaṁvr̥ddhiṁ hūyastadadhigacchati||8||

tairhetubhiH samutkliShTaM pittaM raktaM prapadyate|  

tadyonitvAt prapannaM ca vardhate tat pradUShayat||7||  

tasyoShmaNA dravo dhAturdhAtordhAtoH prasicyate|  

svidyatastena saMvRuddhiM bhUyastadadhigacchati||8||

संयोगाद्दूषणात्तत्तु सामान्याद्गन्धवर्णयोः|

रक्तस्य पित्तमाख्यातं रक्तपित्तं मनीषिभिः||९||

saṁyōgāddūṣaṇāttattu sāmānyādgandhavarṇayōḥ|

raktasya pittamākhyātaṁ raktapittaṁ manīṣibhiḥ||9||

saMyogAddUShaNAttattu sAmAnyAdgandhavarNayoH|  

raktasya pittamAkhyAtaM raktapittaM manIShibhiH||9||

प्लीहानं च यकृच्चैव तदधिष्ठाय वर्तते|

स्रोतांसि रक्तवाहीनि तन्मूलानि हि देहिनाम्||१०||

plīhānaṁ ca yakr̥ccaiva tadadhiṣṭhāya vartatē|  

srōtāṁsi raktavāhīni tanmūlāni hi dēhinām||10||

plIhAnaM ca yakRuccaiva tadadhiShThAya vartate|  

srotAMsi raktavAhIni tanmUlAni hi dehinAm||10||

सान्द्रं सपाण्डु सस्नेहं पिच्छिलं च कफान्वितम्|

श्यावारुणं सफेनं च तनु रूक्षं च वातिकम्||११||

रक्तपित्तं कषायाभं कृष्णं गोमूत्रसन्निभम्|

मेचकागारधूमाभमञ्जनाभं च पैत्तिकम्||१२||

संसृष्टलिङ्गं संसर्गात्त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम्|१३|

sāndraṁ sapāṇḍu sasnēhaṁ picchilaṁ ca kaphānvitam|

śyāvāruṇaṁ saphēnaṁ ca tanu rūkṣaṁ ca vātikam||11||

raktapittaṁ  kaṣāyābhaṁ kr̥ṣṇaṁ gōmūtrasannibham|

mēcakāgāradhūmābhamañjanābhaṁ capaittikam||12||

saṁsr̥ṣṭaliṅgaṁ saṁsargāttriliṅgaṁ ānnipātikam|13|

sAndraM sapANDu sasnehaM picchilaM ca kaphAnvitam|  

shyAvAruNaM saphenaM ca tanu rUkShaM ca vAtikam||11||  

raktapittaM kaShAyAbhaM kRuShNaM gomUtrasannibham|  

mecakAgAradhUmAbhama~jjanAbhaM ca paittikam||12||  

saMsRuShTali~ggaM saMsargAttrili~ggaM sAnnipAtikam|13|

एकदोषानुगं  साध्यं द्विदोषं याप्यमुच्यते||१३||

यत्त्रिदोषमसाध्यं तन्मन्दाग्नेरतिवेगवत्|व्याधिभिः  

क्षीणदेहस्य वृद्धस्यानश्नतश्च यत्||१४||

ēkadōṣānugaṁ sādhyaṁ dvidōṣaṁ yāpyamucyatē||13||

yattridōṣamasādhyaṁtanmandāgnērativēgavat|vyādhibhiḥ  

kṣīṇadēhasya vr̥ddhasyānaśnataśca yat||14||

ekadoShAnugaM sAdhyaM dvidoShaM yApyamucyate||13||  

yattridoShamasAdhyaM tanmandAgnerativegavat|  

vyAdhibhiH kShINadehasya vRuddhasyAnashnatashca yat||14||

गतिरूर्ध्वमधश्चैव  रक्तपित्तस्य दर्शिता|

ऊर्ध्वा सप्तविधद्वारा द्विद्वारा त्वधरा गतिः||१५||

सप्त च्छिद्राणि शिरसि द्वे चाधः,साध्यमूर्ध्वगम्|

याप्यं त्वधोगं, मार्गौ तु साध्यं प्रपद्यते||१६||

यदा तु सर्वच्छिद्रेभ्यो रोमकूपेभ्य एव  

तामसङ्ख्येयां गतिं तस्याहुरान्तिकीम्||१७||

यच्चोभयाभ्यां मार्गाभ्यामतिमात्रं प्रवर्तते|

तुल्यं कुणपगन्धेन रक्तं कृष्णमतीव च||१८||

संसृष्टं कफवाताभ्यां कण्ठे सज्जति  चापि यत्|

यच्चाप्युपद्रवैः सर्वैर्यथोक्तैः समभिद्रुतम्||१९||

हारिद्रनीलहरितताम्रैर्वर्णैरुपद्रुतम्|

क्षीणस्य  कासमानस्य यच्च न  सिध्यति||२०||

यद्विदोषानुगं यद्वा शान्तं शान्तं प्रकुप्यति|

मार्गान्मार्गं चरेद्यद्वा  याप्यं  पित्तमसृक् चतत्||२१||

gatirūrdhvamadhaścaiva raktapittasya |

darśitā ūrdhvā saptavidhadvārā dvidvārā tvadharā gatiḥ||15||

sapta cchidrāṇi śirasi dvē cādhaḥ, sādhyamūrdhvagam|  

yāpyaṁtvadhōgaṁ, mārgau tu dvāvasādhyaṁprapadyatē||16||

yadā tu sarvacchidrēbhyō rōmakūpēbhya  ēva  ca|

vartatē tāmasaṅkhyēyāṁ gatiṁ tasyāhurāntikīm||17||

yaccōbhayābhyāṁ mārgābhyāmatimātraṁ pravartatē|  

tulyaṁ kuṇapagandhēna  raktaṁ kr̥ṣṇamatīva ca||18||

saṁsr̥ṣṭaṁ kaphavātābhyāṁ kaṇṭhēsajjati cāpi yat|  

yaccāpyupadravaiḥ sarvairyathōktaiḥ samabhidrutam||19||

hāridranīlaharitatāmrairvarṇairupadrutam|

kṣīṇasya kāsamānasya yacca tacca nasidhyati||20||

yadvidōṣānugaṁ yadvā śāntaṁ śāntaṁ prakupyati|

mārgānmārgaṁ rēdyadvā yāpyaṁ ittamasr̥k ca tat||21||

gatirUrdhvamadhashcaiva raktapittasya darshitA|  

UrdhvA saptavidhadvArA dvidvArA tvadharA gatiH||15||  

sapta cchidrANi shirasi dve cAdhaH, sAdhyamUrdhvagam|  

yApyaM tvadhogaM, mArgau tu dvAvasAdhyaM prapadyate||16||  

yadA tu sarvacchidrebhyo romakUpebhya eva ca|  

vartate tAmasa~gkhyeyAM gatiM tasyAhurAntikIm||17||  

yaccobhayAbhyAM mArgAbhyAmatimAtraM pravartate|  

tulyaM kuNapagandhena raktaM kRuShNamatIva ca||18||  

saMsRuShTaM kaphavAtAbhyAM kaNThe [4] sajjati cApi yat|  

yaccApyupadravaiH sarvairyathoktaiH samabhidrutam||19||  

hAridranIlaharitatAmrairvarNairupadrutam|  

kShINasya kAsamAnasya yacca tacca na sidhyati||20||  

yadvidoShAnugaM yadvA shAntaM shAntaM [5] prakupyati|  

mArgAnmArgaM caredyadvA yApyaM pittamasRuk ca tat||21||

एकमार्गं बलवतो नातिवेगं नवोत्थितम्|  

रक्तपित्तं  काले साध्यं स्यान्निरुपद्रवम्||२२||

ēkamārgaṁ balavatō nātivēgaṁ  avōtthitam|  

raktapittaṁ sukhē kālē sādhyaṁ syānnirupadravam||22||

ekamArgaM balavato nAtivegaM navotthitam|  

raktapittaM sukhe kAle sAdhyaM syAnnirupadravam||22||

स्निग्धोष्णमुष्णरूक्षं च रक्तपित्तस्य कारणम्|

अधोगस्योत्तरं  प्रायः, पूर्वं स्यादूर्ध्वगस्य तु||२३||

ऊर्ध्वगं कफसंसृष्टमधोगं मारुतानुगम्|

द्विमार्गं कफवाताभ्यामुभाभ्यामनुबध्यते||२४||

snigdhōṣṇamuṣṇarūkṣaṁ ca raktapittasya kāraṇam|  

hōgasyōttaraṁ rāyaḥ, pūrvaṁ syādūrdhvagasyatu||23||

ūrdhvagaṁ kaphasaṁsr̥ṣṭamadhōgaṁ mārutānugam|  

dvimārgaṁkaphavātābhyāmubhābhyāmanubadhyatē||24||

snigdhoShNamuShNarUkShaM ca raktapittasya kAraNam|  

adhogasyottaraM prAyaH, pUrvaM syAdUrdhvagasya tu||23||  

UrdhvagaM kaphasaMsRuShTamadhogaM mArutAnugam|  

dvimArgaM kaphavAtAbhyAmubhAbhyAmanubadhyate||24||

अक्षीणबलमांसस्य रक्तपित्तं यदश्नतः|

तद्दोषदुष्टमुत्क्लिष्टं नादौ  स्तम्भनमर्हति||२५||

गलग्रहं पूतिनस्यं मूर्च्छायमरुचिं ज्वरम्|

गुल्मं प्लीहानमानाहं किलासंकृच्छ्रमूत्रताम्||२६||

कुष्ठान्यर्शांसि वीसर्पं वर्णनाशं भगन्दरम्|  

बुद्धीन्द्रियोपरोधं च कुर्यात् स्तम्भितमादितः||२७||

तस्मादुपेक्ष्यं बलिनो बलदोषविचारिणा |  

रक्तपित्तं प्रथमतप्रवृद्धंसिद्धिमिच्छता||२८||  

akṣīṇabalamāṁsasya raktapittaṁ yadaśnataḥ|

taddōṣaduṣṭamutkliṣṭaṁ  nādau stambhanamarhati||25||

galagrahaṁ pūtinasyaṁ mūrcchāyamaruciṁ  jvaram|

gulmaṁ plīhānamānāhaṁ  kilāsaṁ  r̥cchramūtratām||26||

kuṣṭhānyarśāṁsi vīsarpaṁ varṇanāśaṁ bhagandaram|  

buddhīndriyōparōdhaṁ ca kuryāt stambhitamāditaḥ||27||

tasmādupēkṣyaṁbalinō  baladōṣavicāriṇ raktapittaṁ  

prathamataḥ ravr̥ddhaṁsiddhimicchatā||28||

akShINabalamAMsasya raktapittaM yadashnataH|  

taddoShaduShTamutkliShTaM nAdau stambhanamarhati||25||  

galagrahaM pUtinasyaM mUrcchAyamaruciM jvaram|  

gulmaM plIhAnamAnAhaM kilAsaM kRucchramUtratAm||26||  

kuShThAnyarshAMsi vIsarpaM varNanAshaM bhagandaram|  

buddhIndriyoparodhaM ca kuryAt stambhitamAditaH||27||  

tasmAdupekShyaM balino baladoShavicAriNA [6] |  

raktapittaM prathamataH pravRuddhaM [7] siddhimicchatA||28||

प्रायेण हि  समुत्क्लिष्टमामदोषाच्छरीरिणाम्|

वृद्धिं  प्रयातिपित्तासृक्तस्मात्तल्लङ्घ्यमादितः||२९||

मार्गौ दोषानुबन्धं च निदानं प्रसमीक्ष्य च|

लङ्घनं रक्तपित्तादौ तर्पणं वा प्रयोजयेत्||३०||

prāyēṇa hi mutkliṣṭamāmadōṣāccharīriṇām|  

vr̥ddhiṁ prayāti pittāsr̥ktasmāttallaṅghyamāditaḥ||29||

mārgau  dōṣānubandhaṁ ca nidānaṁ prasamīkṣya ca|  

laṅghanaṁ raktapittādau tarpaṇaṁ vā prayōjayēt||30||

prAyeNa hi samutkliShTamAmadoShAccharIriNAm|  

vRuddhiM prayAti pittAsRuktasmAttalla~gghyamAditaH||29||  

mArgau doShAnubandhaM ca nidAnaM prasamIkShya ca|  

la~gghanaM raktapittAdau tarpaNaM vA prayojayet||30||

ह्रीबेरचन्दनोशीरमुस्तपर्पटकैः शृतम्|

केवलं  शृतशीतं  वा दद्यात्तोयं पिपासवे||३१||

ऊर्ध्वगे तर्पणं पूर्वं पेयां पूर्वमधोगते|

कालसात्म्यानुबन्धज्ञो दद्यात् प्रकृतिकल्पवित्||३२||  

जलं खर्जूरमृद्वीकामधूकैः सपरूषकैः|

शृतशीतं प्रयोक्तव्यं तर्पणार्थे सशर्करम्||३३||

तर्पणं सघृतक्षौद्रं लाजचूर्णैः प्रदापयेत्|

ऊर्ध्वगं रक्तपित्तं तत् पीतं काले व्यपोहति||३४||

मन्दाग्नेरम्लसात्म्याय तत् साम्लमपि कल्पयेत्|

दाडिमामलकैर्विद्वानम्लार्थंचानुदापयेत्||३५||

śr̥tam|kēvalaṁ śr̥taśītaṁ vā dadyāttōyaṁ pipāsavē||31||

ūrdhvagē tarpaṇaṁ pūrvaṁ pēyāṁ pūrvamadhōgatē|

kālasātmyānubandhajñō dadyāt prakr̥tikalpavit||32||

jalaṁ kharjūramr̥dvīkāmadhūkaiḥ  saparūṣakaiḥ|

śr̥taśītaṁ prayōktavyaṁ tarpaṇārthē saśarkaram||33||

tarpaṇaṁ saghr̥takṣaudraṁ lājacūrṇaiḥ  pradāpayēt|

ūrdhvagaṁ raktapittaṁ tat pītaṁ kālē vyapōhati||34||

mandāgnēramlasātmyāya tat sāmlamapi kalpayēt|

dāḍimāmalakairvidvānamlārthaṁ cānudāpayēt||35||

hrIberacandanoshIramustaparpaTakaiH shRutam|  

kevalaM shRutashItaM vA dadyAttoyaM pipAsave||31||  

Urdhvage tarpaNaM pUrvaM peyAM pUrvamadhogate|  

kAlasAtmyAnubandhaj~jo dadyAt prakRutikalpavit||32||  

jalaM kharjUramRudvIkAmadhUkaiH saparUShakaiH|  

shRutashItaM prayoktavyaM tarpaNArthe sasharkaram||33||  

tarpaNaM saghRutakShaudraM lAjacUrNaiH pradApayet|  

UrdhvagaM raktapittaM tat pItaM kAle vyapohati||34||  

mandAgneramlasAtmyAya tat sAmlamapi kalpayet|  

dADimAmalakairvidvAnamlArthaM [8] cAnudApayet||35||

शालिषष्टिकनीवारकोरदूषप्रशान्तिकाः|

श्यामाकश्च प्रियङ्गुश्च भोजनं रक्तपित्तिनाम्||३६||

मुद्गा मसूराश्चणकाः समकुष्ठाढकीफलाः|

प्रशस्ताः सूपयूषार्थे कल्पिता रक्तपित्तिनाम्||३७||

पटोलनिम्बवेत्राग्रप्लक्षवेतसपल्लवाः|

किराततिक्तकं शाकं गण्डीरः सकठिल्लकः||३८||

कोविदारस्य पुष्पाणि काश्मर्यस्याथ शाल्मलेः|

अन्नपानविधौ शाकंयच्चान्यद्रक्तपित्तनुत्||३९||

शाकार्थं शाकसात्म्यानां तच्छस्तं रक्तपित्तिनाम्|

स्विन्नं वा सर्पिषा भृष्टं यूषवद्वा विपाचितम्||४०||

पारावतान् कपोतांश्च लावान् रक्ताक्षवर्तकान्|

शशान् कपिञ्जलानेणान् हरिणान्कालपुच्छकान्||४१||

रक्तपित्ते हितान् विद्याद्रसांस्तेषां प्रयोजयेत्|

ईषदम्लाननम्लान् वा घृतभृष्टान् सशर्करान्||४२||

कफानुगे यूषशाकं दद्याद्वातानुगे रसम्|

रक्तपित्ते यवागूनामतः कल्पः प्रवक्ष्यते||४३||

śāliṣaṣṭikanīvārakōradūṣapraśāntikāḥ|

śyāmākaśca priyaṅguśca bhōjanaṁ raktapittinām||36||

mudgā masūrāścaṇakāḥ samakuṣṭhāḍhakīphalāḥ|

praśastāḥ sūpayūṣārthē kalā raktapittinām||37||

paṭōlanimbavētrāgraplakṣavētasapallavāḥ|

kirātatiktakaṁ śākaṁ gaṇḍīraḥ sakaṭhillakaḥ||38||

kōvidārasya  puṣpāṇi kāśmaryasyātha śālmalēḥ|  

annapānavidhau śākaṁ yaccānyadraktapittanut||39||

śākārthaṁ śākasātmyānāṁ tacchastaṁ raktapittinām|  

svinnaṁ vā sarpiṣā bhr̥ṣṭaṁ yūṣavadvā vipācitam||40||

pārāvatān kapōtāṁśca lāvān raktākṣavartakān|  

śaśān kapiñjalānēṇān hariṇānkālapucchakān||41||

raktapittē hitān vidyādrasāṁstēṣāṁ prayōjayēt|

īṣadamlānanamlān vā ghr̥tabhr̥ṣṭān  saśarkarān||42||

kaphānugē yūṣaśākaṁ dadyādvātānugē rasam|

raktapittē yavāgūnāmataḥ kalpaḥpravakṣyatē||43||

shAliShaShTikanIvArakoradUShaprashAntikAH|  

shyAmAkashca priya~ggushca bhojanaM raktapittinAm||36||  

mudgA masUrAshcaNakAH samakuShThADhakIphalAH|  

prashastAH sUpayUShArthe kalpitA raktapittinAm||37||  

paTolanimbavetrAgraplakShavetasapallavAH|  

kirAtatiktakaM shAkaM gaNDIraH [9] sakaThillakaH||38||  

kovidArasya puShpANi kAshmaryasyAtha shAlmaleH|  

annapAnavidhau shAkaM yaccAnyadraktapittanut||39||  

shAkArthaM shAkasAtmyAnAM tacchastaM raktapittinAm|  

svinnaM vA sarpiShA bhRuShTaM yUShavadvA vipAcitam||40||  

pArAvatAn kapotAMshca lAvAn raktAkShavartakAn|  

shashAn kapi~jjalAneNAn hariNAnkAlapucchakAn||41||  

raktapitte hitAn vidyAdrasAMsteShAM prayojayet|  

IShadamlAnanamlAn vA ghRutabhRuShTAn sasharkarAn||42||  

kaphAnuge yUShashAkaM dadyAdvAtAnuge rasam|  

raktapitte yavAgUnAmataH kalpaH pravakShyate||43||  

पद्मोत्पलानां किञ्जल्कः पृश्निपर्णी यङ्गुकाः|

जले साध्या रसे तस्मिन् पेया स्याद्रक्तपित्तिनाम्||४४||

चन्दनोशीरलोध्राणां रसे तद्वत् नागरे|

किराततिक्तकोशीरमुस्तानां तद्वदेव च||४५||

धातकीधन्वयासाम्बुबिल्वानां वा रसे शृता|

मसूरपृश्निपर्ण्योर्वा स्थिरामुद्गरसेऽथ वा||४६||

रसे हरेणुकानां वा सघृते सबलारसे|

सिद्धाः  पारावतादीनां रसे वा स्युः पृथक्पृथक्||४७||

इत्युक्ता रक्तपित्तघ्न्यः शीताः समधुशर्कराः|

यवाग्वः कल्पना चैषा कार्या मांसरसेष्वपि||४८||

padmōtpalānāṁ kiñjalkaḥ pr̥śniparṇī  priyaṅgukāḥ|  

jalē sādhyā rasē tasmin pēyā syādraktapittinām||44||  

candanōśīralōdhrāṇāṁ rasē tadvat sanāgarē|  

kirātatiktakōśīramustānāṁ tadvadēva ca||45||

dhātakīdhanvayāsāmbubilvānāṁ vā rasē  śr̥tā|  

masūrapr̥śniparṇyōrvāsthirāmudgarasē'tha vā||46||

rasē harēṇukānāṁ vā saghr̥tē  sabalārasē|  

siddhāḥ pārāvatādīnāṁ rasē vā syuḥ pr̥thakpr̥thak||47||  

ityuktā raktapittaghnyaḥ śītāḥ samadhuśarkarāḥ|  

yavāgvaḥ kalpanā caiṣā kāryā māṁsarasēṣvapi||48||

padmotpalAnAM ki~jjalkaH pRushniparNI priya~ggukAH|  

jale sAdhyA rase tasmin peyA syAdraktapittinAm||44||  

candanoshIralodhrANAM rase tadvat sanAgare|  

kirAtatiktakoshIramustAnAM tadvadeva ca||45||  

dhAtakIdhanvayAsAmbubilvAnAM vA rase shRutA|  

masUrapRushniparNyorvA sthirAmudgarase~atha vA||46||  

rase hareNukAnAM vA saghRute sabalArase|  

siddhAH pArAvatAdInAM rase vA syuH pRuthakpRuthak||47||  

ityuktA raktapittaghnyaH shItAH samadhusharkarAH|  

yavAgvaH kalpanA caiShA kAryA mAMsaraseShvapi||48||

शशः सवास्तुकः शस्तो विबन्धे  रक्तपित्तिनाम्|

वातोल्बणे तित्तिरिः स्यादुदुम्बररसे शृतः||४९||

मयूरः प्लक्षनिर्यूहे न्यग्रोधस्य च  कुक्कुटः|

रसे बिल्वोत्पलादीनांवर्तकक्रकरौ हितौ||५०||

तृष्यते तिक्तकैः सिद्धं तृष्णाघ्नं वा फलोदकम्|  

सिद्धं विदारिगन्धाद्यैरथवाशृतशीतलम्||५१||

śaśaḥ savāstukaḥ śastō vibandhē raktapittinām|

ātōlbaṇē tittiriḥ syādudumbararasē śr̥taḥ||49||

mayūraḥ plakṣaniryūhē nyagrōdhasya ca kukkuṭaḥ|

rasē bilvōtpalādīnāṁ vartakakrakarau hitau||50||  

tr̥ṣyatē tiktakaiḥ siddhaṁtr̥ṣṇāghnaṁ vā phalōdakam|

siddhaṁ vidārigandhādyairathavā śr̥taśītalam||51||

shashaH savAstukaH shasto vibandhe raktapittinAm|  

vAtolbaNe tittiriH syAdudumbararase shRutaH||49||  

mayUraH plakShaniryUhe nyagrodhasya ca kukkuTaH|  

rase bilvotpalAdInAM [10] vartakakrakarau hitau||50||  

tRuShyate tiktakaiH siddhaM tRuShNAghnaM vA phalodakam|  

siddhaM vidArigandhAdyairathavA [11] shRutashItalam||51||

ज्ञात्वा दोषावनुबलौ बलमाहारमेव च|

जलं पिपासवे  दद्याद्विसर्गादल्पशोऽपि वा||५२||

jñātvā dōṣāvanubalau balamāhāramēva ca|  

jalaṁ pipāsavē dadyādvisargādalpaśō'pi  vā||52||

j~jAtvA doShAvanubalau balamAhArameva ca|  

jalaM pipAsave dadyAdvisargAdalpasho~api [12] vA||52||

निदानं रक्तपित्तस्य यत्किञ्चित् सम्प्रकाशितम्|

जीवितारोग्यकामैस्तन्न सेव्यं रक्तपित्तिभिः||५३||

इत्यन्नपानं निर्दिष्टं क्रमशो रक्तपित्तनुत्|५४|

nidānaṁ raktapittasya yatkiñcit samprakāśitam|

jīvitārōgyakāmaistanna sēvyaṁ raktapittibhiḥ||53||

ityannapānaṁ nirdiṣṭaṁ kramaśō raktapittanut|54|

nidAnaM raktapittasya yatki~jcit samprakAshitam|  

jIvitArogyakAmaistanna sevyaM raktapittibhiH||53||  

ityannapAnaM nirdiShTaM kramasho raktapittanut|54|

वक्ष्यते बहुदोषाणां कार्यं बलवतां च यत्||५४||

अक्षीणबलमांसस्य यस्य सन्तर्पणोत्थितम्|

बहुदोषं बलवतो  रक्तपित्तं शरीरिणः||५५||

काले संशोधनार्हस्य तद्धरेन्निरुपद्रवम्|

विरेचनेनोर्ध्वभागमधोगं वमनेन च||५६||

त्रिवृतामभयां प्राज्ञःफलान्यारग्वधस्य वा|

त्रायमाणां गवाक्ष्या वा मूलमामलकानि वा||५७||

विरेचनं प्रयुञ्जीत प्रभूतमधुशर्करम्|

रसः शस्यते तेषां रक्तपित्ते विशेषतः||५८||

वमनं मदनोन्मिश्रो मन्थः सक्षौद्रशर्करः|  

सशर्करं वा सलिलमिक्षूणां रस एव वा||५९||

वत्सकस्य फलं मुस्तं मदनं मधुकं मधु|

अधोवहे रक्तपित्ते वमनं परमुच्यते||६०||

ऊर्ध्वगे शुद्धकोष्ठस्य तर्पणादिः क्रमो हितः|

अधोगते यवाग्वादिर्न चेत्स्यान्मारुतोबली||६१||

vakṣyatē bahudōṣāṇāṁ kāryaṁ balavatāṁ ca yat||54||  

akṣīṇabalamāṁsasya yasya santarpaṇōtthitam|

bahudōṣaṁ balavatō raktapittaṁ śarīriṇaḥ||55||  

kālē saṁśōdhanārhasya taddharēnnirupadravam|  

virēcanēnōrdhvabhāgamadhōgaṁ vamanēna ca||56||

trivr̥tāmabhayāṁ prājñaḥ phalānyāragvadhasya vā|  

trāyamāṇāṁ gavākṣyā vā mūlamāmalakāni vā||57||

virēcanaṁ prayuñjīta prabhūtamadhuśarkaram|  

rasaḥ praśasyatē tēṣāṁ raktapittē  viśēṣataḥ||58||  

vamanaṁ madanōnmiśrō manthaḥ  sakṣaudraśarkaraḥ|  

saśarkaraṁ vā salilamikṣūṇāṁ rasa ēva vā||59||

vatsakasya phalaṁ mustaṁ madanaṁ madhukaṁ madhu|  

adhōvahē raktapittē vamanaṁ paramucyatē||60||

ūrdhvagē śuddhakōṣṭhasya tarpaṇādiḥ  kramō  hitaḥ|  

adhōgatē yavāgvādirna cētsyānmārutō balī||61||

vakShyate bahudoShANAM kAryaM balavatAM ca yat||54||  

akShINabalamAMsasya yasya santarpaNotthitam|  

bahudoShaM balavato raktapittaM sharIriNaH||55||  

kAle saMshodhanArhasya taddharennirupadravam|  

virecanenordhvabhAgamadhogaM vamanena ca||56||  

trivRutAmabhayAM prAj~jaH phalAnyAragvadhasya vA|  

trAyamANAM gavAkShyA vA mUlamAmalakAni vA||57||  

virecanaM prayu~jjIta prabhUtamadhusharkaram|  

rasaH prashasyate teShAM raktapitte visheShataH||58||  

vamanaM madanonmishro manthaH sakShaudrasharkaraH|  

sasharkaraM vA salilamikShUNAM rasa eva vA||59||  

vatsakasya phalaM mustaM madanaM madhukaM madhu|  

adhovahe raktapitte [13] vamanaM paramucyate||60||

Urdhvage shuddhakoShThasya tarpaNAdiH kramo hitaH|  

adhogate yavAgvAdirna cetsyAnmAruto balI||61||

बलमांसपरिक्षीणं शोकभाराध्वकर्शितम्|

ज्वलनादित्यसन्तप्तमन्यैर्वा क्षीणमामयैः||६२||

गर्भिणीं स्थविरं बालं रूक्षाल्पप्रमिताशिनम्|

अवम्यमविरेच्यं वा यं पश्येद्रक्तपित्तिनम्||६३||

शोषेण सानुबन्धं वा तस्य संशमनी या|

शस्यते रक्तपित्तस्य परं साऽथ प्रवक्ष्यते||६४||

अटरूषकमृद्वीकापथ्याक्वाथः सशर्करः|

मधुमिश्रः श्वासकासरक्तपित्तनिबर्हणः||६५||

अटरूषकनिर्यूहे प्रियङ्गुं मृत्तिकाञ्जने|  

विनीयलोध्रं क्षौद्रं च रक्तपित्तहरं पिबेत्||६६||

पद्मकं पद्मकिञ्जल्कं दूर्वां वास्तूकमुत्पलम्|  

नागपुष्पं च लोध्रं च तेनैव विधिना पिबेत्||६७||

प्रपौण्डरीकं मधुकं मधु चाश्वशकृद्रसे|

यवासभृङ्गरजसोर्मूलं वा गोशकृद्रसे||६८||

विनीय रक्तपित्तघ्नं पेयं स्यात्तण्डुलाम्बुना|

युक्तं वा मघुसर्पिर्भ्यां लिह्याद्गोश्वशकृद्रसम्||६९||

खदिरस्य प्रियङ्गूणां कोविदारस्य शाल्मलेः|

पुष्पचूर्णानि मधुना लिह्यान्ना रक्तपित्तिकः||७०||  

शृङ्गाटकानां लाजानां मुस्तखर्जूरयोरपि|  

लिह्याच्चूर्णानि मधुना पद्मानां केशरस्य च||७१||

धन्वजानामसृग्लिह्यान्मधुना मृगपक्षिणाम्|

सक्षौद्रं ग्रथिते रक्ते लिह्यात् पारावतं शकृत्||७२||

jvalanādityasantaptamanyairvā kṣīṇamāmayaiḥ||62||

garbhiṇīṁ sthaviraṁ bālaṁ rūkṣālpapramitāśinam|

avamyamavirēcyaṁ vā yaṁ paśyēdraktapittinam||63||

śōṣēṇa sānubandhaṁ vā tasya saṁśamanī kriyā|

śasyatē raktapittasya paraṁ sā'tha pravakṣyatē||64||

aṭarūṣakamr̥dvīkāpathyākvāthaḥ saśarkaraḥ|

madhumiśraḥ śvāsakāsaraktapittanibarhaṇaḥ||65||

aṭarūṣakaniryūhē priyaṅguṁ mr̥ttikāñjanē|  

vinīya lōdhraṁ kṣaudraṁ ca raktapittaharaṁ pibēt||66||

padmakaṁ padmakiñjalkaṁ dūrvāṁ vāstūkamutpalam|  

nāgapuṣpaṁ ca lōdhraṁ ca tēnaiva vidhinā pibēt||67||

prapauṇḍarīkaṁ madhukaṁ madhu cāśvaśakr̥drasē|  

yavāsabhr̥ṅgarajasōrmūlaṁ vā gōśakr̥drasē||68||  

vinīya raktapittaghnaṁ pēyaṁ syāttaṇḍulāmbunā|  

yuktaṁ vā maghusarpirbhyāṁ lihyādgōśvaśakr̥drasam||69||

khadirasya priyaṅgūṇāṁ kōvidārasya śālmalēḥ|  

puṣpacūrṇāni madhunā lihyānnā raktapittikaḥ||70||

śr̥ṅgāṭakānāṁ lājānāṁ mustakharjūrayōrapi|  

lihyāccūrṇāni madhunā padmānāṁ kēśarasya ca||71||

dhanvajānāmasr̥glihyānmadhunā mr̥gapakṣiṇām|

sakṣaudraṁ grathitē raktē lihyāt pārāvataṁ śakr̥t||72||

balamAMsaparikShINaM shokabhArAdhvakarshitam|  

jvalanAdityasantaptamanyairvA kShINamAmayaiH||62||  

garbhiNIM sthaviraM bAlaM rUkShAlpapramitAshinam|  

avamyamavirecyaM vA yaM pashyedraktapittinam||63||  

shoSheNa sAnubandhaM vA tasya saMshamanI kriyA|  

shasyate raktapittasya paraM sA~atha pravakShyate||64||  

aTarUShakamRudvIkApathyAkvAthaH sasharkaraH|  

madhumishraH shvAsakAsaraktapittanibarhaNaH||65||  

aTarUShakaniryUhe priya~gguM mRuttikA~jjane|  

vinIya lodhraM kShaudraM ca raktapittaharaM pibet||66||  

padmakaM padmaki~jjalkaM dUrvAM vAstUkamutpalam|  

nAgapuShpaM ca lodhraM ca tenaiva vidhinA pibet||67||  

prapauNDarIkaM madhukaM madhu cAshvashakRudrase|  

yavAsabhRu~ggarajasormUlaM vA goshakRudrase||68||  

vinIya raktapittaghnaM peyaM syAttaNDulAmbunA|  

yuktaM vA maghusarpirbhyAM lihyAdgoshvashakRudrasam||69||  

khadirasya priya~ggUNAM kovidArasya shAlmaleH|  

puShpacUrNAni madhunA lihyAnnA raktapittikaH||70||  

shRu~ggATakAnAM lAjAnAM mustakharjUrayorapi|  

lihyAccUrNAni madhunA padmAnAM kesharasya ca||71||  

dhanvajAnAmasRuglihyAnmadhunA mRugapakShiNAm|  

sakShaudraM grathite rakte lihyAt pArAvataM shakRut||72||

उशीरकालीयकलोध्रपद्मकप्रियङ्गुकाकट्फलशङ्खगैरिकाः|

पृथक् पृथक् चन्दनतुल्यभागिकाःशर्करास्तण्डुलधावनाप्लुताः||७३||

रक्तं सपित्तं तमकं पिपासां दाहं च पीताः शमयन्ति सद्यः|

किराततिक्तं क्रमुकं समुस्तं कमलोत्पले च||७४||  

ह्रीबेरमूलानि पटोलपत्रं दुरालभा पर्पटको मृणालम्|  

धनञ्जयोदुम्बरवेतसत्वङ्न्यग्रोधशालेययवासकत्वक्||७५||

तुगालतावेतसतण्डुलीयंससारिवंमोचरसः समङ्गा|   

पृथक् पृथक् चन्दनयोजितानि तेनैव कल्पेन हितानि तत्र||७६||

निशिस्थिता वा स्वरसीकृता वा कल्कीकृतावा मृदिताः शृता वा|

एते समस्ता गणशः पृथग्वा रक्तं सपित्तं शमयन्ति योगाः||७७||

uśīrakālīyakalōdhrapadmakapriyaṅgukākaṭphalaśaṅkhagairikāḥ|  

pr̥thak pr̥thak candanatulyabhāgikāḥ saśarkarāstaṇḍuladhāvanāplutāḥ||73||  

raktaṁ sapittaṁ tamakaṁ pipāsāṁ dāhaṁ ca pītāḥ  śamayanti sadyaḥ|  

kirātatiktaṁ kramukaṁ samustaṁ rapauṇḍarīkaṁ kamalōtpalē ca||74||  

hrībēramūlāni paṭōlapatraṁ durālabhā parpaṭakō mr̥ṇālam|  

dhanañjayōdumbaravētasatvaṅnyagrōdhaśālēyayavāsakatvak||75||

tugālatāvētasataṇḍulīyaṁ sasārivaṁ mōcarasaḥ samaṅgā|  

pr̥thak pr̥thak candanayōjitāni tēnaiva kalpēna hitāni tatra||76||  

niśi sthitā vā svarasīkr̥tā vā kalkīkr̥tā vā mr̥ditāḥ śr̥tā vā|  

ētē samastā gaṇaśaḥ pr̥thagvā raktaṁ sapittaṁ śamayanti yōgāḥ||77||

ushIrakAlIyakalodhrapadmakapriya~ggukAkaTphalasha~gkhagairikAH|  

pRuthak pRuthak candanatulyabhAgikAH sasharkarAstaNDuladhAvanAplutAH||73||  

raktaM sapittaM tamakaM pipAsAM dAhaM ca pItAH shamayanti sadyaH|  

kirAtatiktaM kramukaM samustaM prapauNDarIkaM kamalotpale ca||74||  

hrIberamUlAni paTolapatraM durAlabhA parpaTako mRuNAlam|  

dhana~jjayodumbaravetasatva~gnyagrodhashAleyayavAsakatvak||75||  

tugAlatAvetasataNDulIyaM [15] sasArivaM mocarasaH sama~ggA|  

pRuthak pRuthak candanayojitAni tenaiva kalpena hitAni tatra||76||  

nishi sthitA vA svarasIkRutA vA kalkIkRutA [16] vA mRuditAH shRutA vA|  

ete samastA gaNashaH pRuthagvA raktaM sapittaM shamayanti [17] yogAH||77||

मुद्गाः  सलाजाःसयवाः कृष्णाः सोशीरमुस्ताःसह चन्दनेन|  

बलाजले पर्युषिताः कषाया रक्तं सपित्तं शमयन्त्युदीर्णम्||७८||

mudgāḥ salājāḥ sayavāḥ sakr̥ṣṇāḥ sōśīramustāḥ   

saha candanēna|balājalē  paryuṣitāḥ kaṣāyā raktaṁ   

sapittaṁ śamayantyudīrṇam||78||

mudgAH salAjAH sayavAH sakRuShNAH soshIramustAH saha candanena|  

balAjale paryuShitAH kaShAyA raktaM sapittaM shamayantyudIrNam||78||

वैदूर्यमुक्तामणिगैरिकाणां मृच्छङ्खहेमामलकोदकानाम्|

मधूदकस्येक्षुरसस्य चैव पानाच्छमं गच्छति रक्तपित्तम्||७९||

उशीरपद्मोत्पलचन्दनानां पक्वस्य लोष्टस्य च यः प्रसादः सशर्करः

क्षौद्रयुतः सुशीतो रक्तातियोगप्रशमाय देयः||८०||

प्रियङ्गुकाचन्दनलोध्रसारिवामधूकमुस्ताभयधातकीजलम्|  

समृत्प्रसादं सह यष्टिकाम्बुना सशर्करं रक्तनिबर्हणं परम्||८१||

vaidūryamuktāmaṇigairikāṇāṁ mr̥cchaṅkhahēmāmalakōdakānām|  

madhūdakasyēkṣurasasya caiva pānācchamaṁ gacchati raktapittam||79||  

uśīrapadmōtpalacandanānāṁ pakvasya  lōṣṭasya ca yaḥ prasādaḥ|  

saśarkaraḥ kṣaudrayutaḥ suśītō raktātiyōgapraśamāya  dēyaḥ||80||

priyaṅgukācandanalōdhrasārivāmadhūkamustābhayadhātakījalam|  

samr̥tprasādaṁ saha yaṣṭikāmbunā saśarkaraṁ raktanibarhaṇaṁ param||81||

vaidUryamuktAmaNigairikANAM mRuccha~gkhahemAmalakodakAnAm|  

madhUdakasyekShurasasya caiva pAnAcchamaM gacchati raktapittam||79||  

ushIrapadmotpalacandanAnAM pakvasya loShTasya ca yaH prasAdaH|  

sasharkaraH kShaudrayutaH sushIto raktAtiyogaprashamAya deyaH||80||  

priya~ggukAcandanalodhrasArivAmadhUkamustAbhayadhAtakIjalam|  

samRutprasAdaM saha yaShTikAmbunA [20] sasharkaraM raktanibarhaNaM param||81||

कषाययोगैर्विविधैर्यथोक्तैर्दीप्तेऽनले  श्लेष्मणि  निर्जिते  च|  

यद्रक्तपित्तं प्रशमं  न  याति तत्रानिलःस्यादनु तत्र कार्यम्||८२||  

छागं पयः स्यात् परमं प्रयोगे गव्यं शृतं पञ्चगुणे जले वा|  

सशर्करं माक्षिकसम्प्रयुक्तं विदारिगन्धादिगणैः शृतं वा||८३||

द्राक्षाशृतं नागरकैःशृतं वा बलाशृतं गोक्षुरकैः शृतं वा|  

सजीवकं सर्षभकं ससर्पिः पयः प्रयोज्यं सितया शृतं वा||८४||

kaṣāyayōgairvividhairyathōktairdīptē'nalē  ślēṣmaṇi nirjitē ca|

yadraktapittaṁ praśamaṁ na yāti tatrānilaḥ syādanu tatra kāryam||82||  

chāgaṁ payaḥ syāt paramaṁ prayōgē gavyaṁ śr̥taṁ pañcaguṇē jalē vā|  

saśarkaraṁ mākṣikasamprayuktaṁ vidārigandhādigaṇaiḥ śr̥taṁ vā||83||

drākṣāśr̥taṁ nāgarakaiḥ śr̥taṁ vā balāśr̥taṁ gōkṣurakaiḥ śr̥taṁ vā|  

sajīvakaṁ  sarṣabhakaṁ sasarpiḥ payaḥ prayōjyaṁ sitayā śr̥taṁ vā||84||

kaShAyayogairvividhairyathoktairdIpte~anale shleShmaNi nirjite ca|  

yadraktapittaM prashamaM na yAti tatrAnilaH syAdanu tatra kAryam||82||  

chAgaM payaH syAt paramaM prayoge gavyaM shRutaM pa~jcaguNe jale vA|  

sasharkaraM mAkShikasamprayuktaM vidArigandhAdigaNaiH shRutaM vA||83||  

drAkShAshRutaM nAgarakaiH shRutaM vA balAshRutaM gokShurakaiH shRutaM vA|  

sajIvakaM sarShabhakaM sasarpiH payaH prayojyaM sitayA shRutaM vA||84||

शतावरीगोक्षुरकैः शृतं वा शृतं पयो वाऽप्यथ पर्णिनीभिः|  

रक्तं निहन्त्याशु विशेषतस्तु यन्मूत्रमार्गात् सरुजं याति||८५||

śatāvarīgōkṣurakaiḥ śr̥taṁ vā śr̥taṁ payō vā'pyatha parṇinībhiḥ|  

raktaṁ nihantyāśu viśēṣatastu yanmūtramārgāt sarujaṁ prayāti||85||

shatAvarIgokShurakaiH shRutaM vA shRutaM payo vA~apyatha parNinIbhiH|  

raktaM nihantyAshu visheShatastu yanmUtramArgAt sarujaM prayAti||85||

विशेषतो विट्पथसम्प्रवृत्ते पयो मतं मोचरसेन सिद्धम्|

वटावरोहैर्वटशुङ्गकैर्वा ह्रीबेरनीलोत्पलनागरैर्वा||८६||  

कषाययोगान् पयसा पुरा वा पीत्वाऽनु चाद्यात् पयसैव शालीन्|  

कषाययोगैरथवा विपक्वमेतैः पिबेत् सर्पिरतिस्रवे च||८७||

viśēṣatō viṭpathasampravr̥ttē payō mataṁ mōcarasēnasiddham|

vaṭāvarōhairvaṭaśuṅgakairvā hrībēranīlōtpalanāgarairvā||86||

kaṣāyayōgān payasā purā vā pītvā'nu cādyāt payasaiva śālīn|  

kaṣāyayōgairathavā vipakvamētaiḥ pibēt sarpiratisravē ca||87||

visheShato viTpathasampravRutte payo mataM mocarasena siddham|  

vaTAvarohairvaTashu~ggakairvA hrIberanIlotpalanAgarairvA||86||  

kaShAyayogAn payasA purA vA pItvA~anu cAdyAt payasaiva shAlIn|  

kaShAyayogairathavA vipakvametaiH pibet sarpiratisrave ca||87||

वासां सशाखां सपलाशमूलां कृत्वा कषायं कुसुमानि चास्याः|  

प्रदाय कल्कं विपचेद्घृतं तत् सक्षौद्रमाश्वेवनिहन्ति रक्तम्||८८||  

इति वासाघृतम्|

vāsāṁ saśākhāṁ sapalāśamūlāṁ kr̥tvā kaṣāyaṁ kusumāni cāsyāḥ|  

pradāya kalkaṁ vipacēdghr̥taṁ tat sakṣaudramāśvēva  nihanti  raktam||88||  

iti vāsāghr̥tam|

vAsAM sashAkhAM sapalAshamUlAM kRutvA kaShAyaM kusumAni cAsyAH|  

pradAya kalkaM vipacedghRutaM tat sakShaudramAshveva nihanti raktam||88||  

iti vAsAghRutam

पलाशवृन्तस्वरसेन  सिद्धं तस्यैव कल्केन मधुद्रवेण|

समङ्गोत्पललोध्रसिद्धम्||८९||  

स्यात्त्रायमाणाविधिरेष एव सोदुम्बरे चैव  पटोलपत्रे |

सर्पींषि पित्तज्वरनाशनानि  सर्वाणि शस्तानि च रक्तपित्ते||९०||

tasyaiva kalkēna madhudravēṇa|  

tadvat samaṅgōtpalalōdhrasiddham||89||

syāttrāyamāṇāvidhirēṣa ēva sōdumbarē caiva paṭōlapatrē|  

sarpīṁṣi pittajvaranāśanāni sarvāṇi śastāni  ca raktapittē||90||

palAshavRuntasvarasena siddhaM tasyaiva kalkena madhudraveNa|  

lihyAdghRutaM vatsakakalkasiddhaM tadvat sama~ggotpalalodhrasiddham||89||  

syAttrAyamANAvidhireSha eva sodumbare caiva paTolapatre|  

sarpIMShi pittajvaranAshanAni sarvANi shastAni ca raktapitte||90||

अभ्यङ्गयोगाः परिषेचनानि सेकावगाहाः शयनानि वेश्म|  

शीतो विधिर्बस्तिविधानमग्र्यं  पित्तज्वरे यत् प्रशमाय दिष्टम्||९१||

तद्रक्तपित्ते निखिलेन कार्यं कालं च मात्रां च पुरा समीक्ष्य|

सर्पिर्गुडा ये च हिताः क्षतेभ्यस्ते रक्तपित्तं शमयन्ति सद्यः||९२||

abhyaṅgayōgāḥ pariṣēcanāni sēkāvagāhāḥ śayanāni  vēśma|

śītōvidhirbastividhānamagryaṁ pittajvarē yat praśamāyadiṣṭam||91||  

tadraktapittē nikhilēna kāryaṁ kālaṁ ca mātrāṁ ca purā samīkṣya|  

sarpirguḍā  yē ca hitāḥ kṣatēbhyastē raktapittaṁ śamayanti sadyaḥ||92||

abhya~ggayogAH pariShecanAni sekAvagAhAH shayanAni veshma|  

shIto vidhirbastividhAnamagryaM pittajvare yat prashamAya diShTam||91||  

tadraktapitte nikhilena kAryaM kAlaM ca mAtrAM ca purA samIkShya|  

sarpirguDA ye ca hitAH kShatebhyaste raktapittaM shamayanti sadyaH||92||

कफानुबन्धे रुधिरे सपित्ते कण्ठागते स्याद्ग्रथिते प्रयोगः|  

युक्तस्य युक्त्यामधुसर्पिषोश्च  क्षारस्य चैवोत्पलनालजस्य||९३||

मृणालपद्मोत्पलकेशराणां तथा पलाशस्य तथा प्रियङ्गोः|  

तथा मधूकस्य तथाऽसनस्य क्षाराः  प्रयोज्या विधिनैव तेन||९४||

kaphānubandhē rudhirē sapittē  kaṇṭhāgatē syādgrathitē prayōgaḥ|  

yuktasya yuktyā madhusarpiṣōśca kṣārasya caivōtpalanālajasya||93||  

mr̥ṇālapadmōtpalakēśarāṇāṁ tathā palāśasya tathā priyaṅgōḥ|  

tathā madhūkasya tathā'sanasya kṣārāḥ prayōjyā vidhinaiva tēna||94||

kaphAnubandhe rudhire sapitte kaNThAgate syAdgrathite prayogaH|  

yuktasya yuktyA madhusarpiShoshca kShArasya caivotpalanAlajasya||93||  

mRuNAlapadmotpalakesharANAM tathA palAshasya tathA priya~ggoH|  

tathA madhUkasya tathA~asanasya kShArAH prayojyA vidhinaiva tena||94||

शतावरीदाडिमतिन्तिडीकं काकोलिमेदे मधुकं विदारीम्|  

पिष्ट्वा च मूलं फलपूरकस्य घृतं पचेत् क्षीरचतुर्गुणं ज्ञः||९५||

कासज्वरानाहविबन्धशूलं तद्रक्तपित्तं च घृतं निहन्यात्|  

यत् पञ्चमूलैरथ पञ्चभिर्वा सिद्धं घृतं तच्च  तदर्थकारि||९६||

इति  शतावर्यादिघृतम्|

śatāvarīdāḍimatintiḍīkaṁ kākōlimēdē madhukaṁvidārīm| piṣṭvā ca mūlaṁ phalapūrakasya ghr̥taṁ pacēt kṣīracaturguṇaṁ jñaḥ||95||

kāsajvarānāhavibandhaśūlaṁ tadraktapittaṁ ca ghr̥taṁ nihanyāt|  

yat pañcamūlairatha pañcabhirvā siddhaṁ ghr̥taṁ tacca tadarthakāri||96||  

iti śatāvaryādighr̥tam|

shatAvarIdADimatintiDIkaM kAkolimede madhukaM vidArIm|  

piShTvA ca mUlaM phalapUrakasya ghRutaM pacet kShIracaturguNaM j~jaH||95||  

kAsajvarAnAhavibandhashUlaM tadraktapittaM ca ghRutaM nihanyAt|  

yat pa~jcamUlairatha pa~jcabhirvA siddhaM ghRutaM tacca tadarthakAri||96||  

iti shatAvaryAdighRutam

कषाययोगा य इहोपदिष्टास्ते चावपीडे भिषजा प्रयोज्याः|

घ्राणात् प्रवृत्तं रुधिरं सपित्तं यदा भवेन्निःसृतदुष्टदोषम्||९७||  

रक्ते प्रदुष्टे ह्यवपीडबन्धे दुष्टप्रतिश्यायशिरोविकाराः|  

रक्तं सपूयं कुणपश्चगन्धः स्याद् घ्राणनाशः  कृमयश्चदुष्टाः||९८||  

नीलोत्पलं गैरिकशङ्खयुक्तं सचन्दनं स्यात्तु  सिताजलेन|

नस्यं तथाऽऽम्रास्थिरसः समङ्गा सधातकीमोचरसः सलोध्रः||९९||  

द्राक्षारसस्येक्षुरसस्य नस्यं क्षीरस्य दूर्वास्वरसस्य चैव|  

यवासमूलानि  पलाण्डुमूलं नस्यं तथा  दाडिमपुष्पतोयम्||१००||  

प्रियालतैलं मधुकं पयश्च सिद्धं घृतं माहिषमाजिकं वा|

आम्रास्थिपूर्वैः पयसा च नस्यं  ससारिवैः स्यात्  कमलोत्पलैश्च||१०१||

kaṣāyayōgā ya ihōpadiṣṭāstē cāvapīḍē bhiṣajā prayōjyāḥ|  

ghrāṇāt pravr̥ttaṁ rudhiraṁ sapittaṁ yadā bhavēnniḥsr̥taduṣṭadōṣam||97||

raktē praduṣṭē hyavapīḍabandhē duṣṭapratiśyāyaśirōvikārāḥ|  

raktaṁ sapūyaṁ kuṇapaśca gandhaḥ syād ghrāṇanāśaḥ kr̥mayaśca duṣṭāḥ||98||

nīlōtpalaṁ gairikaśaṅkhayuktaṁ sacandanaṁ syāttu sitājalēna|

nasyaṁ tathā''mrāsthirasaḥ samaṅgā sadhātakīmōcarasaḥ salōdhraḥ||99||  

drākṣārasasyēkṣurasasya nasyaṁ kṣīrasya dūrvāsvarasasya caiva|  

yavāsamūlāni palāṇḍumūlaṁ nasyaṁ tathā dāḍimapuṣpatōyam||100||

priyālatailaṁ madhukaṁ payaśca siddhaṁghr̥taṁ māhiṣamājikaṁ vā|

āmrāsthipūrvaiḥ payasā ca nasyaṁ sasārivaiḥ syāt kamalōtpalaiśca||101||

kaShAyayogA ya ihopadiShTAste cAvapIDe bhiShajA prayojyAH|  

ghrANAt pravRuttaM rudhiraM sapittaM yadA bhavenniHsRutaduShTadoSham||97||  

rakte praduShTe hyavapIDabandhe duShTapratishyAyashirovikArAH|