Shadvirechanashatashritiya Adhyaya: Difference between revisions

षड् विरेचनशतानि, इति यदुक्तं तदिह सङ्ग्रहेणोदाहृत्य विस्तरेण  

कल्पोपनिषदि व्याख्यास्यामः; (तत्र ) त्रयस्त्रिंशद्योगशतं प्रणीतं  

फलेषु, एकोनचत्वारिंशज्जीमूतकेषु योगाः, पञ्चचत्वारिंशदिक्ष्वाकुषु,  

धामार्गवः षष्टिधा भवति योगयुक्तः, कुटजस्त्वष्टादशधा योगमेति,  

कृतवेधनं षष्टिधा भवति योगयुक्तं, श्यामात्रिवृद्योगशतं प्रणीतं  

दशापरे चात्र भवन्ति योगाः, चतुरङ्गुलो द्वादशधा योगमेति,  

लोध्रं विधौ षोडशयोगयुक्तं, महावृक्षो भवति विंशतियोगयुक्तः,  

एकोनचत्वारिंशत्सप्तलाशङ्खिन्योर्योगाः,अष्टचत्वारिंशद्दन्तीद्रवन्त्योः, इति षड्विरेचनशतानि||४||

ṣaḍ virēcanaśatāni, iti yaduktaṁ tadiha saṅgrahēṇōdāhr̥tya vistarēṇa kalpōpaniṣadi vyākhyāsyāmaḥ; (tatra)  

trayastriṁśadyōgaśataṁ praṇītaṁ phalēṣu,ēkōnacatvāriṁśajjīmūtakēṣu yōgāḥ, pañcacatvāriṁśadikṣvākuṣu, dhāmārgavaḥ ṣaṣṭidhā bhavati  

yōgayuktaḥ,kuṭajastvaṣṭādaśadhā yōgamēti, kr̥tavēdhanaṁ  

ṣaṣṭidhā bhavati yōgayuktaṁ, śyāmātrivr̥dyōgaśataṁ praṇītaṁ  

daśāparē cātra bhavanti yōgāḥ, caturaṅgulō dvādaśadhā  

yōgamēti, lōdhraṁ vidhau ṣōḍaśayōgayuktaṁ, mahāvr̥kṣō  

bhavati viṁśatiyōgayuktaḥ, ēkōnacatvāriṁśat saptalāśaṅkhinyōryōgāḥ, aṣṭacatvāriṁśaddantīdravantyōḥ,  

iti ṣaḍvirēcanaśatāni||4||  

ShaD virecanashatAni, iti yaduktaM tadiha sa~ggraheNodAhRutya vistareNa kalpopaniShadi vyAkhyAsyAmaH; (tatra [1] ) trayastriMshadyogashataM praNItaMphaleShu, ekonacatvAriMshajjImUtakeShu yogAH, pa~jcacatvAriMshadikShvAkuShu, dhAmArgavaH ShaShTidhA bhavati yogayuktaH, kuTajastvaShTAdashadhAyogameti, kRutavedhanaM ShaShTidhA bhavati yogayuktaM, shyAmAtrivRudyogashataM praNItaM dashApare cAtra bhavanti yogAH, catura~ggulo dvAdashadhAyogameti, lodhraM vidhau ShoDashayogayuktaM, mahAvRukSho bhavati viMshatiyogayuktaH, ekonacatvAriMshat saptalAsha~gkhinyoryogAH,aShTacatvAriMshaddantIdravantyoH, iti ShaDvirecanashatAni||4||  

पञ्चकषाययोनयइतिमधुरकषायोऽम्लकषायःकटुकषायस्तिक्तकषायः  

कषायकषायश्चेति तन्त्रे सञ्ज्ञा||६|

pañca kaṣāyayōnaya iti madhurakaṣāyō'mlakaṣāyaḥ  

kaṭukaṣāyastiktakaṣāyaḥ kaṣāyakaṣāyaścēti tantrē sañjñā||6||  

पञ्चविधंकषायकल्पनमिति तद्यथा-  

स्वरसः, कल्कः, शृतः, शीतः,फाण्टः, कषाय इति|  

(यन्त्रनिष्पीडिताद्द्रव्याद्रसः  स्वरस उच्यते |  

यः पिण्डो रसपिष्टानां स कल्कः परिकीर्तितः ||  

वह्नौ तु क्वथितं द्रव्यं शृतमाहुश्चिकित्सकाः |  

द्रव्यादापोत्थितात्तोये प्रतप्ते निशि संस्थितात् ||  

कषायो योऽभिनिर्याति स शीतः समुदाहृतः |  

क्षिप्त्वोष्णतोये मृदितं तत् फाण्टं परिकीर्तितम् ||)  

तेषां यथापूर्वं बलाधिक्यम्; अतः कषायकल्पना  

व्याध्यातुरबलापेक्षिणी; न त्वेवं खलु सर्वाणि  

सर्वत्रोपयोगीनि भवन्ति||७||

pañcavidhaṁ kaṣāyakalpanamiti tadyathā- svarasaḥ,  

kalkaḥ, śr̥taḥ, śītaḥ, phāṇṭaḥ, kaṣāya iti|  

(yantraniṣpīḍitāddravyādrasaḥ  svarasa ucyatē |  

yaḥ piṇḍō rasapiṣṭānāṁ sa kalkaḥ parikīrtitaḥ ||  

vahnau tu kvathitaṁ dravyaṁ śr̥tamāhuścikitsakāḥ |  

dravyādāpōtthitāttōyē prataptē niśi saṁsthitāt ||  

kaṣāyō yō'bhiniryāti sa śītaḥ samudāhr̥taḥ |  

kṣiptvōṣṇatōyē mr̥ditaṁ tat phāṇṭaṁ parikīrtitam ||)  

tēṣāṁ yathāpūrvaṁ balādhikyam; ataḥ kaṣāyakalpanā  

vyādhyāturabalāpēkṣiṇī; na tvēvaṁ khalu sarvāṇi  

sarvatrōpayōgīni bhavanti||7||

pa~jcavidhaM kaShAyakalpanamiti tadyathA- svarasaH, kalkaH, shRutaH, shItaH, phANTaH, kaShAya iti|  

(yantraniShpIDitAddravyAdrasaH [1] svarasa ucyate |  

yaH piNDo rasapiShTAnAM sa kalkaH parikIrtitaH ||  

vahnau tu kvathitaM dravyaM shRutamAhushcikitsakAH |  

dravyAdApotthitAttoye pratapte nishi saMsthitAt ||  

kaShAyo yo~abhiniryAti sa shItaH samudAhRutaH |  

kShiptvoShNatoye mRuditaM tat phANTaM parikIrtitam ||)  

teShAM yathApUrvaM balAdhikyam; ataH kaShAyakalpanA vyAdhyAturabalApekShiNI;  

na tvevaM khalu sarvANi sarvatropayogIni bhavanti||7||

पञ्चाशन्महाकषाया’ इति यदुक्तं तदनुव्याख्यास्यामः;तद्यथा-  

जीवनीयो बृंहणीयो लेखनीयो भेदनीयः सन्धानीयो दीपनीय इति  

षट्कः कषायवर्गः; बल्यो वर्ण्यः कण्ठ्यो हृद्य इति  

चतुष्कः कषायवर्गः; तृप्तिघ्नोऽर्शोघ्नः कुष्ठघ्नः कण्डूघ्नः क्रिमिघ्नो  

विषघ्न इति षट्कः कषायवर्गः; स्तन्यजननः स्तन्यशोधनः शुक्रजननः  

शुक्रशोधन इति चतुष्कः कषायवर्गः; स्नेहोपगः स्वेदोपगो वमनोपगो  

विरेचनोपग आस्थापनोपगोऽनुवासनोपगः शिरोविरेचनोपग इति  

सप्तकः कषायवर्गः; छर्दिनिग्रहणस्तृष्णानिग्रहणो हिक्कानिग्रहण इति  

त्रिकः कषायवर्गः; पुरीषसङ्ग्रहणीयः पुरीषविरजनीयो मूत्रसङ्ग्रहणीयो मूत्रविरजनीयो  

मूत्रविरेचनीय इति पञ्चकः कषायवर्गः; कासहरः श्वासहरः शोथहरो ज्वरहरः श्रमहर  

इति पञ्चकः कषायवर्गः; दाहप्रशमनः शीतप्रशमन उदर्दप्रशमनोऽङ्गमर्दप्रशमनः शूलप्रशमन इति पञ्चकः कषायवर्गः; शोणितस्थापनो वेदनास्थापनः सञ्ज्ञास्थापनः प्रजास्थापनो वयःस्थापन इति पञ्चकः कषायवर्गः; इति पञ्चाशन्महाकषाया महतां च कषायाणां लक्षणोदाहरणार्थं व्याख्याता भवन्ति| तेषामेकैकस्मिन् महाकषाये दश दशावयविकान् कषायाननुव्याख्यास्यामः; तान्येव पञ्च कषायशतानि भवन्ति||८||  

pañcāśanmahākaṣāyā’ iti yaduktaṁ tadanuvyākhyāsyāmaḥ;  

tadyathā- jīvanīyō br̥ṁhaṇīyō lēkhanīyō bhēdanīyaḥ sandhānīyō  

dīpanīya iti ṣaṭkaḥ kaṣāyavargaḥ; balyō varṇyaḥ kaṇṭhyō  

hr̥dya iti catuṣkaḥ kaṣāyavargaḥ; tr̥ptighnō'rśōghnaḥ kuṣṭhaghnaḥ  

kaṇḍūghnaḥ krimighnō viṣaghna iti ṣaṭkaḥ kaṣāyavargaḥ;  

stanyajananaḥ stanyaśōdhanaḥ śukrajananaḥ śukraśōdhana  

iti catuṣkaḥ kaṣāyavargaḥ; snēhōpagaḥ svēdōpagō vamanōpagō  

virēcanōpaga āsthāpanōpagō'nuvāsanōpagaḥ śirōvirēcanōpaga  

iti saptakaḥ kaṣāyavargaḥ; chardinigrahaṇastr̥ṣṇānigrahaṇō  

hikkānigrahaṇa iti trikaḥ kaṣāyavargaḥ; purīṣasaṅgrahaṇīyaḥ  

purīṣavirajanīyō mūtrasaṅgrahaṇīyō mūtravirajanīyō  

mūtravirēcanīya iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ; kāsaharaḥ  

śvāsaharaḥ śōthaharō jvaraharaḥ śramahara iti  

pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ; dāhapraśamanaḥ śītapraśamana  

udardapraśamanō'ṅgamardapraśamanaḥ śūlapraśamana  

iti pañcakaḥ kaṣāyavargaḥ; śōṇitasthāpanō vēdanāsthāpanaḥ  

sañjñāsthāpanaḥ prajāsthāpanō vayaḥsthāpana iti pañcakaḥ  

kaṣāyavargaḥ; iti pañcāśanmahākaṣāyā mahatāṁ ca kaṣāyāṇāṁ  

lakṣaṇōdāharaṇārthaṁ vyākhyātā bhavanti| tēṣāmēkaikasmin  

mahākaṣāyē daśa daśāvayavikān kaṣāyānanuvyākhyāsyāmaḥ;  

tānyēva pañca kaṣāyaśatāni bhavanti||8||  

‘pa~jcAshanmahAkaShAyA’ iti yaduktaM tadanuvyAkhyAsyAmaH; tadyathA- jIvanIyo bRuMhaNIyo lekhanIyo bhedanIyaH sandhAnIyo dIpanIya iti ShaTkaHkaShAyavargaH; balyo varNyaH kaNThyo hRudya iti catuShkaH kaShAyavargaH; tRuptighno~arshoghnaH kuShThaghnaH kaNDUghnaH krimighno viShaghna itiShaTkaH kaShAyavargaH; stanyajananaH stanyashodhanaH shukrajananaH shukrashodhana iti catuShkaH kaShAyavargaH; snehopagaH svedopago vamanopagovirecanopaga AsthApanopago~anuvAsanopagaH shirovirecanopaga iti saptakaH kaShAyavargaH; chardinigrahaNastRuShNAnigrahaNo hikkAnigrahaNa iti trikaHkaShAyavargaH; purIShasa~ggrahaNIyaH purIShavirajanIyo mUtrasa~ggrahaNIyo mUtravirajanIyo mUtravirecanIya iti pa~jcakaH kaShAyavargaH; kAsaharaHshvAsaharaH shothaharo jvaraharaH shramahara iti pa~jcakaH kaShAyavargaH; dAhaprashamanaH shItaprashamanaudardaprashamano~a~ggamardaprashamanaH shUlaprashamana iti pa~jcakaH kaShAyavargaH; shoNitasthApano vedanAsthApanaH sa~jj~jAsthApanaHprajAsthApano vayaHsthApana iti pa~jcakaH kaShAyavargaH; iti pa~jcAshanmahAkaShAyA mahatAM ca kaShAyANAM lakShaNodAharaNArthaM vyAkhyAtAbhavanti|  

नहि विस्तरस्य प्रमाणमस्ति, न चाप्यतिसङ्क्षेपोऽल्पबुद्धीनां सामर्थ्यायोपकल्पते, तस्मादनतिसङ्क्षेपेणानतिविस्तरेण चोपदिष्टाः|  

cōpadiṣṭāḥ| ētāvantō hyalamalpabuddhīnāṁ vyavahārāya,  

buddhimatāṁcasvālakṣaṇyānumānayuktikuśalānāmanuktārthajñānāyēti||20||  

nahi vistarasya pramANamasti, na cApyatisa~gkShepo~alpabuddhInAM sAmarthyAyopakalpate, tasmAdanatisa~gkShepeNAnativistareNa copadiShTAH|  

एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- नैतानि भगवन्!  

तमुवाच भगवानात्रेयः- नैतदेवं बुद्धिमता द्रष्टव्यमग्निवेश|  

तत्र श्लोकाः-  

यतो यावन्ति यैर्द्रव्यैर्विरेचनशतानि षट्|  

उक्तानि सङ्ग्रहेणेह तथैवैषां षडाश्रयाः||२३||  

रसा लवणवर्ज्याश्च कषाय इति सञ्ज्ञिताः|  

तस्मात् पञ्चविधा योनिः कषायाणामुदाहृता||२४||  

तथा कल्पनमप्येषामुक्तं पञ्चविधं पुनः|  

महतां च कषायाणां पञ्चाशत् परिकीर्तिता||२५||  

पञ्च चापि कषायाणां शतान्युक्तानि भागशः|  

लक्षणार्थं, प्रमाणं हि विस्तरस्य न विद्यते||२६||  

न चालमतिसङ्क्षेपः सामर्थ्यायोपकल्पते|  

अल्पबुद्धेरयं तस्मान्नातिसङ्क्षेपविस्तरः||२७||  

मन्दानां व्यवहाराय, बुधानां बुद्धिवृद्धये|  

पञ्चाशत्को ह्ययं वर्गः कषायाणामुदाहृतः||२८||  

तेषां कर्मसु बाह्येषु योगमाभ्यन्तरेषु च|  

संयोगं च प्रयोगं च यो वेद स भिषग्वरः||२९||  

tatra ślōkāḥ-  

yatō yāvanti yairdravyairvirēcanaśatāni ṣaṭ|  

uktāni saṅgrahēṇēha tathaivaiṣāṁ ṣaḍāśrayāḥ||23||  

rasā lavaṇavarjyāśca kaṣāya iti sañjñitāḥ|  

tasmāt pañcavidhā yōniḥ kaṣāyāṇāmudāhr̥tā||24||  

tathā kalpanamapyēṣāmuktaṁ pañcavidhaṁ punaḥ|  

mahatāṁ ca kaṣāyāṇāṁ pañcāśat parikīrtitā||25||  

pañca cāpi kaṣāyāṇāṁ śatānyuktāni bhāgaśaḥ|  

lakṣaṇārthaṁ, pramāṇaṁ hi vistarasya na vidyatē||26||  

na cālamatisaṅkṣēpaḥ sāmarthyāyōpakalpatē|  

alpabuddhērayaṁ tasmānnātisaṅkṣēpavistaraḥ||27||  

mandānāṁ vyavahārāya, budhānāṁ buddhivr̥ddhayē|  

pañcāśatkō hyayaṁ vargaḥ kaṣāyāṇāmudāhr̥taḥ||28||  

tēṣāṁ karmasu bāhyēṣu yōgamābhyantarēṣu ca|  

saṁyōgaṁ ca prayōgaṁ ca yō vēda sa bhiṣagvaraḥ||29||  

tatra shlokAH-  

yato yAvanti yairdravyairvirecanashatAni ShaT|  

uktAni sa~ggraheNeha tathaivaiShAM ShaDAshrayAH||23||  

rasA lavaNavarjyAshca kaShAya iti sa~jj~jitAH|  

tasmAt [1] pa~jcavidhA yoniH kaShAyANAmudAhRutA||24||  

tathA kalpanamapyeShAmuktaM pa~jcavidhaM punaH|  

mahatAM ca kaShAyANAM pa~jcAshat parikIrtitA||25||  

pa~jca cApi kaShAyANAM shatAnyuktAni bhAgashaH|  

lakShaNArthaM, pramANaM hi vistarasya na vidyate||26||  

na cAlamatisa~gkShepaH sAmarthyAyopakalpate|  

alpabuddherayaM tasmAnnAtisa~gkShepavistaraH||27||  

mandAnAM vyavahArAya, budhAnAM buddhivRuddhaye|  

pa~jcAshatko hyayaM vargaH kaShAyANAmudAhRutaH||28||  

teShAM karmasu bAhyeShu yogamAbhyantareShu ca|  

saMyogaM ca prayogaM ca yo veda sa bhiShagvaraH||29||