Dwivraniya Chikitsa: Difference between revisions

सूक्ष्मानना बहुस्रावाः कोषवन्तश्च ये व्रणाः |  

न च मर्माश्रितास्तेषामेषणं हितमुच्यते ||८०||  

द्विविधामेषणीं विद्यान्मृद्वीं च कठिनामपि |  

औद्भिदैर्मृदुभिर्नालैर्लोहानां वा शलाकया ||८१||  

गम्भीरे मांसले देशे पाट्यं लौहशलाकया |  

एष्यं विद्याद्व्रणं नालैर्विपरीतमतो भिषक् ||८२||  

sūkṣmānanā bahusrāvāḥ kōṣavantaśca yē vraṇāḥ|  

na ca marmāśritāstēṣāmēṣaṇaṁ hitamucyatē||80||  

dvividhāmēṣaṇīṁ vidyānmr̥dvīṁ ca kaṭhināmapi|  

audbhidairmr̥dubhirnālairlōhānāṁ vā śalākayā||81||  

gambhīrē māṁsalē dēśē pāṭyaṁ lauhaśalākayā|  

ēṣyaṁ vidyādvraṇaṁ nālairviparītamatō bhiṣak||82||  

sUkShmAnanA bahusrAvAH koShavantashca ye vraNAH |  

na ca marmAshritAsteShAmeShaNaM hitamucyate ||80||  

dvividhAmeShaNIM vidyAnmRudvIM ca kaThinAmapi |  

audbhidairmRudubhirnAlairlohAnAM vA shalAkayA ||81||  

gambhIre mAMsale deshe pATyaM lauhashalAkayA |  

eShyaM vidyAdvraNaM nAlairviparItamato bhiShak ||82||

पूतिगन्धान् विवर्णांश्च बहुस्रावान्महारुजः |  

व्रणानशुद्धान् विज्ञाय शोधनैः समुपाचरेत् ||८३||  

त्रिफला खदिरो दार्वी न्यग्रोधादिर्बला [१] कुशः |  

निम्बकोलकपत्राणि कषायाः शोधना मताः ||८४||  

तिलकल्कः सलवणो द्वे हरिद्रे त्रिवृद्धृतम् |  

मधुकं निम्बपत्राणि प्रलेपो व्रणशोधनः ||८५||  

pūtigandhān vivarṇāṁśca bahusrāvānmahārujaḥ|  

vraṇānaśuddhān vijñāya śōdhanaiḥ samupācarēt||83||  

triphalā khadirō dārvī nyagrōdhādirbalā [1] kuśaḥ|  

nimbakōlakapatrāṇi kaṣāyāḥ śōdhanā matāḥ||84||  

tilakalkaḥ salavaṇō dvē haridrē trivr̥ddhr̥tam|  

madhukaṁ nimbapatrāṇi pralēpō vraṇaśōdhanaḥ||85||  

pUtigandhAn vivarNAMshca bahusrAvAnmahArujaH |  

vraNAnashuddhAn vij~jAya shodhanaiH samupAcaret ||83||  

triphalA khadiro dArvI nyagrodhAdirbalA [1] kushaH |  

nimbakolakapatrANi kaShAyAH shodhanA matAH ||84||  

tilakalkaH salavaNo dve haridre trivRuddhRutam |  

madhukaM nimbapatrANi pralepo vraNashodhanaH ||85||

नातिरक्तो नातिपाण्डुर्नातिश्यावो न चातिरुक् |  

न चोत्सन्नो न चोत्सङ्गी शुद्धो रोप्यः परं व्रणः ||८६||  

न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थकदम्बप्लक्षवेतसाः |  

करवीरार्ककुटजाः कषाया व्रणरोपणाः ||८७||  

चन्दनं पद्मकिञ्जल्कं दार्वीत्वङ्नीलमुत्पलम् |  

मेदे मूर्वा समङ्गा च यष्ट्याह्वं व्रणरोपणम् ||८८||  

प्रपौण्डरीकं जीवन्ती गोजिह्वा धातकी बला |  

रोपणं सतिलं दद्यात् प्रलेपं सघृतं व्रणे ||८९||  

कम्पिल्लकं विडङ्गानि वत्सकं त्रिफलां बलाम् |  

पटोलं पिचुमर्दं च लोध्रं मुस्तं प्रियङ्गुकम् ||९०||  

खदिरं धातकीं सर्जमेलामगुरुचन्दने |  

पिष्ट्वा साध्यं भवेत्तैलं तत् परं व्रणरोपणम् ||९१||  

प्रपौण्डरीकं मधुकं काकोल्यौ द्वे च चन्दने |  

सिद्धमेतैः समैस्तैलं परं स्याद्व्रणरोपणम् ||९२||  

दूर्वास्वरससिद्धं वा तैलं कम्पिल्लकेन वा |  

दार्वीत्वचश्च कल्केन प्रधानं व्रणरोपणम् ||९३||  

येनैव विधिना तैलं घृतं तेनैव साधयेत् |  

रक्तपित्तोत्तरं दृष्ट्वा रोपणीयं व्रणं भिषक् ||९४|  

nātiraktō nātipāṇḍurnātiśyāvō na cātiruk|  

na cōtsannō na cōtsaṅgī śuddhō rōpyaḥ paraṁ vraṇaḥ||86||  

nyagrōdhōdumbarāśvatthakadambaplakṣavētasāḥ|  

karavīrārkakuṭajāḥ kaṣāyā vraṇarōpaṇāḥ||87||  

candanaṁ padmakiñjalkaṁ dārvītvaṅnīlamutpalam|  

mēdē mūrvā samaṅgā ca yaṣṭyāhvaṁ vraṇarōpaṇam||88||  

prapauṇḍarīkaṁ jīvantī gōjihvā dhātakī balā|  

rōpaṇaṁ satilaṁ dadyāt pralēpaṁ saghr̥taṁ vraṇē||89||  

kampillakaṁ viḍaṅgāni vatsakaṁ triphalāṁ balām|  

paṭōlaṁ picumardaṁ ca lōdhraṁ mustaṁ priyaṅgukam||90||  

khadiraṁ dhātakīṁ sarjamēlāmagurucandanē|  

piṣṭvā sādhyaṁ bhavēttailaṁ tat paraṁ vraṇarōpaṇam||91||  

prapauṇḍarīkaṁ madhukaṁ kākōlyau dvē ca candanē|  

siddhamētaiḥ samaistailaṁ paraṁ syādvraṇarōpaṇam||92||  

dūrvāsvarasasiddhaṁ vā tailaṁ kampillakēna vā|  

dārvītvacaśca kalkēna pradhānaṁ vraṇarōpaṇam||93||  

yēnaiva vidhinā tailaṁ ghr̥taṁ tēnaiva sādhayēt|  

raktapittōttaraṁ dr̥ṣṭvā rōpaṇīyaṁ vraṇaṁ bhiṣak||94||  

| nAtirakto nAtipANDurnAtishyAvo na cAtiruk |  

na cotsanno na cotsa~ggI shuddho ropyaH paraM vraNaH ||86||  

nyagrodhodumbarAshvatthakadambaplakShavetasAH |  

karavIrArkakuTajAH kaShAyA vraNaropaNAH ||87||  

candanaM padmaki~jjalkaM dArvItva~gnIlamutpalam |  

mede mUrvA sama~ggA ca yaShTyAhvaM vraNaropaNam ||88||  

prapauNDarIkaM jIvantI gojihvA dhAtakI balA |  

ropaNaM satilaM dadyAt pralepaM saghRutaM vraNe ||89||  

kampillakaM viDa~ggAni vatsakaM triphalAM balAm |  

paTolaM picumardaM ca lodhraM mustaM priya~ggukam ||90||  

khadiraM dhAtakIM sarjamelAmagurucandane |  

piShTvA sAdhyaM bhavettailaM tat paraM vraNaropaNam ||91||  

prapauNDarIkaM madhukaM kAkolyau dve ca candane |  

siddhametaiH samaistailaM paraM syAdvraNaropaNam ||92||  

dUrvAsvarasasiddhaM vA tailaM kampillakena vA |  

dArvItvacashca kalkena pradhAnaM vraNaropaNam ||93||  

yenaiva vidhinA tailaM ghRutaM tenaiva sAdhayet |  

raktapittottaraM dRuShTvA ropaNIyaM vraNaM bhiShak ||94||

कदम्बार्जुननिम्बानां पाटल्याः पिप्पलस्य च |  

व्रणप्रच्छादने विद्वान् पत्राण्यर्कस्य चादिशेत् ||९५||  

वार्क्षोऽथवाऽऽजिनः क्षौमः पट्टो व्रणहितः स्मृतः |  

बन्धश्च द्विविधः शस्तो व्रणानां सव्यदक्षिणः ||९६||  

kadambārjunanimbānāṁ pāṭalyāḥ pippalasya ca|  

vraṇapracchādanē vidvān patrāṇyarkasya cādiśēt||95||  

vārkṣō'thavā''jinaḥ kṣaumaḥ paṭṭō vraṇahitaḥ smr̥taḥ|  

bandhaśca dvividhaḥ śastō vraṇānāṁ savyadakṣiṇaḥ||96||  

kadambArjunanimbAnAM pATalyAH pippalasya ca |  

vraNapracchAdane vidvAn patrANyarkasya cAdishet ||95||  

vArkSho~athavA~a~ajinaH kShaumaH paTTo vraNahitaH smRutaH |  

bandhashca dvividhaH shasto vraNAnAM savyadakShiNaH ||96||

लवणाम्लकटूष्णानि विदाहीनि गुरूणि च |  

वर्जयेदन्नपानानि व्रणी मैथुनमेव च ||९७||  

नातिशीतगुरुस्निग्धमविदाहि यथाव्रणम् |  

अन्नपानं व्रणहितं हितं चास्वपनं दिवा ||९८||  

lavaṇāmlakaṭūṣṇāni vidāhīni gurūṇi ca|  

varjayēdannapānāni vraṇī maithunamēva ca||97||  

nātiśītagurusnigdhamavidāhi yathāvraṇam|  

annapānaṁ vraṇahitaṁ hitaṁ cāsvapanaṁ divā||98||  

lavaNAmlakaTUShNAni vidAhIni gurUNi ca |  

varjayedannapAnAni vraNI maithunameva ca ||97||  

nAtishItagurusnigdhamavidAhi yathAvraNam |  

annapAnaM vraNahitaM hitaM cAsvapanaM divA ||98||  

स्तन्यानि जीवनीयानि बृंहणीयानि यानि च |  

उत्सादनार्थं निम्नानां व्रणानां तानि कल्पयेत् ||९९||  

भूर्जग्रन्थ्यश्मकासीसमधोभागानि गुग्गुलुः |  

व्रणावसादनं तद्वत् कलविङ्ककपोतविट् ||१००||

stanyāni jīvanīyāni br̥ṁhaṇīyāni yāni ca|  

utsādanārthaṁ nimnānāṁ vraṇānāṁ tāni kalpayēt||99||  

bhūrjagranthyaśmakāsīsamadhōbhāgāni gugguluḥ|  

vraṇāvasādanaṁ tadvat kalaviṅkakapōtaviṭ||100||  

stanyAni jIvanIyAni bRuMhaNIyAni yAni ca |  

utsAdanArthaM nimnAnAM vraNAnAM tAni kalpayet ||99||  

bhUrjagranthyashmakAsIsamadhobhAgAni gugguluH |  

vraNAvasAdanaM tadvat kalavi~gkakapotaviT ||100||

रुधिरेऽतिप्रवृत्ते तु च्छिन्ने च्छेद्येऽधिमांसके |  

कफग्रन्थिषु गण्डेषु वातस्तम्भानिलार्तिषु ||१०१||  

गूढपूयलसीकेषु गम्भीरेषु स्थिरेषु च |  

कलाप्तेषु [१] चाङ्गदेशेषु कर्माग्नेः सम्प्रशस्यते ||१०२||  

मधूच्छिष्टेन तैलेन मज्जक्षौद्रवसाघृतैः |  

तप्तैर्वा विविधैर्लोहैर्दहेद्दाहविशेषवित् ||१०३||  

रूक्षाणां सुकुमाराणां गम्भीरान्मारुतोत्तरान् |  

दहेत् स्नेहमधूच्छिष्टैर्लोहैः क्षौद्रैस्ततोऽन्यथा ||१०४||  

बालदुर्बलवृद्धानां गर्भिण्या रक्तपित्तिनाम् |  

तृष्णाज्वरपरीतानामबलानां विषादिनाम् ||१०५||  

नाग्निकर्मोपदेष्टव्यं स्नायुमर्मव्रणेषु च |  

सविषेषु च शल्येषु नेत्रकुष्ठव्रणेषु च ||१०६||  

rudhirē'tipravr̥ttē tu cchinnē cchēdyē'dhimāṁsakē|  

kaphagranthiṣu gaṇḍēṣu vātastambhānilārtiṣu||101||  

gūḍhapūyalasīkēṣu gambhīrēṣu sthirēṣu ca|  

kl̥ptēṣu [1] cāṅgadēśēṣu karmāgnēḥ sampraśasyatē||102||  

madhūcchiṣṭēna tailēna majjakṣaudravasāghr̥taiḥ|  

taptairvā vividhairlōhairdahēddāhaviśēṣavit||103||  

rūkṣāṇāṁ sukumārāṇāṁ gambhīrānmārutōttarān|  

dahēt snēhamadhūcchiṣṭairlōhaiḥ kṣaudraistatō'nyathā||104||  

bāladurbalavr̥ddhānāṁ garbhiṇyā raktapittinām|  

tr̥ṣṇājvaraparītānāmabalānāṁ viṣādinām||105||  

nāgnikarmōpadēṣṭavyaṁ snāyumarmavraṇēṣu ca|  

saviṣēṣu ca śalyēṣu nētrakuṣṭhavraṇēṣu ca||106||  

rudhire~atipravRutte tu cchinne cchedye~adhimAMsake |  

kaphagranthiShu gaNDeShu vAtastambhAnilArtiShu ||101||  

gUDhapUyalasIkeShu gambhIreShu sthireShu ca |  

kLLipteShu [1] cA~ggadesheShu karmAgneH samprashasyate ||102||  

madhUcchiShTena tailena majjakShaudravasAghRutaiH |  

taptairvA vividhairlohairdaheddAhavisheShavit ||103||  

rUkShANAM sukumArANAM gambhIrAnmArutottarAn |  

dahet snehamadhUcchiShTairlohaiH kShaudraistato~anyathA ||104||  

bAladurbalavRuddhAnAM garbhiNyA raktapittinAm |  

tRuShNAjvaraparItAnAmabalAnAM viShAdinAm ||105||  

nAgnikarmopadeShTavyaM snAyumarmavraNeShu ca |  

saviSheShu ca shalyeShu netrakuShThavraNeShu ca ||106||

रोगदोषबलापेक्षी मात्राकालाग्निकोविदः |  

शस्त्रकर्माग्निकृत्येषु क्षारमप्यवचारयेत् ||१०७||  

कठिनत्वं व्रणा यान्ति गन्धैः सारैश्च धूपिताः |  

सर्पिर्मज्जवसाधूपैः शैथिल्यं यान्ति हि व्रणाः ||१०८||  

रुजः स्रावाश्च गन्धाश्च कृमयश्च व्रणाश्रिताः |  

शैथिल्यं मार्दवं चापि धूपनेनोपशाम्यति ||१०९||

लोध्रन्यग्रोधशुङ्गानि खदिरस्त्रिफला घृतम् |  

प्रलेपो व्रणशैथिल्यसौकुमार्यप्रसाधनः ||११०||  

सरुजः कठिनाः स्तब्धा निरास्रावाश्च ये व्रणाः |  

यवचूर्णैः ससर्पिष्कैर्बहुशस्तान् प्रलेपयेत् ||१११||  

मुद्गषष्टिकशालीनां पायसैर्वा यथाक्रमम् |  

सघृतैर्जीवनीयैर्वा तर्पयेत्तानभीक्ष्णशः ||११२||

rōgadōṣabalāpēkṣī mātrākālāgnikōvidaḥ|  

śastrakarmāgnikr̥tyēṣu kṣāramapyavacārayēt||107||  

kaṭhinatvaṁ vraṇā yānti gandhaiḥ sāraiśca dhūpitāḥ|  

sarpirmajjavasādhūpaiḥ śaithilyaṁ yānti hi vraṇāḥ||108||  

rujaḥ srāvāśca gandhāśca kr̥mayaśca vraṇāśritāḥ|  

śaithilyaṁ mārdavaṁ cāpi dhūpanēnōpaśāmyati||109||  

lōdhranyagrōdhaśuṅgāni khadirastriphalā ghr̥tam|  

pralēpō vraṇaśaithilyasaukumāryaprasādhanaḥ||110||  

sarujaḥ kaṭhināḥ stabdhā nirāsrāvāśca yē vraṇāḥ|  

yavacūrṇaiḥ sasarpiṣkairbahuśastān pralēpayēt||111||  

mudgaṣaṣṭikaśālīnāṁ pāyasairvā yathākramam|  

saghr̥tairjīvanīyairvā tarpayēttānabhīkṣṇaśaḥ||112||  

rogadoShabalApekShI mAtrAkAlAgnikovidaH |  

shastrakarmAgnikRutyeShu kShAramapyavacArayet ||107||  

kaThinatvaM vraNA yAnti gandhaiH sAraishca dhUpitAH |  

sarpirmajjavasAdhUpaiH shaithilyaM yAnti hi vraNAH ||108||  

rujaH srAvAshca gandhAshca kRumayashca vraNAshritAH |  

shaithilyaM mArdavaM cApi dhUpanenopashAmyati ||109||

lodhranyagrodhashu~ggAni khadirastriphalA ghRutam |  

pralepo vraNashaithilyasaukumAryaprasAdhanaH ||110||  

sarujaH kaThinAH stabdhA nirAsrAvAshca ye vraNAH |  

yavacUrNaiH sasarpiShkairbahushastAn pralepayet ||111||  

mudgaShaShTikashAlInAM pAyasairvA yathAkramam |  

saghRutairjIvanIyairvA tarpayettAnabhIkShNashaH ||112||

ककुभोदुम्बराश्वत्थलोध्रजाम्बवकट्फलैः |  

त्वचमाश्वेव गृह्णन्ति त्वक्चूर्णैश्चूर्णिता व्रणाः ||११३||  

मनःशिलैला [१] मञ्जिष्ठा लाक्षा च रजनीद्वयम् |  

प्रलेपः सघृतक्षौद्रस्त्वग्विशुद्धिकरः परः ||११४||  

अयोरजः सकासीसं त्रिफलाकुसुमानि च |  

करोति लेपः कृष्णत्वं [२] सद्य एव नवत्वचि ||११५||

कालीयकनताम्रास्थिहेमकान्तारसोत्तमैः [३] |  

लेपः सगोमयरसः सवर्णीकरणः परः ||११६||

ध्यामकाश्वत्थनिचुलमूलं लाक्षा सगैरिका |  

सहेमश्चामृतासङ्गः कासीसं चेति वर्णकृत् ||११७||

चतुष्पदानां त्वग्लोमखुरशृङ्गास्थिभस्मना |  

तैलाक्ता चूर्णिता भूमिर्भवेल्लोमवती पुनः ||११८||  

षोडशोपद्रवा ये च व्रणानां परिकीर्तिताः |  

तेषां चिकित्सा निर्दिष्टा यथास्वं स्वे चिकित्सिते ||११९||  

kakubhōdumbarāśvatthalōdhrajāmbavakaṭphalaiḥ|  

tvacamāśvēva gr̥hṇanti tvakcūrṇaiścūrṇitā vraṇāḥ||113||  

manaḥśilailā [1] mañjiṣṭhā lākṣā ca rajanīdvayam|  

pralēpaḥ saghr̥takṣaudrastvagviśuddhikaraḥ paraḥ||114||  

ayōrajaḥ sakāsīsaṁ triphalākusumāni ca|  

karōti lēpaḥ kr̥ṣṇatvaṁ [2] sadya ēva navatvaci||115||  

kālīyakanatāmrāsthihēmakāntārasōttamaiḥ [3] |  

lēpaḥ sagōmayarasaḥ savarṇīkaraṇaḥ paraḥ||116||  

dhyāmakāśvatthaniculamūlaṁ lākṣā sagairikā|  

sahēmaścāmr̥tāsaṅgaḥ kāsīsaṁ cēti varṇakr̥t||117||  

catuṣpadānāṁ tvaglōmakhuraśr̥ṅgāsthibhasmanā|  

tailāktā cūrṇitā bhūmirbhavēllōmavatī punaḥ||118||  

ṣōḍaśōpadravā yē ca vraṇānāṁ parikīrtitāḥ|  

tēṣāṁ cikitsā nirdiṣṭā yathāsvaṁ svē cikitsitē||119||  

kakubhodumbarAshvatthalodhrajAmbavakaTphalaiH |  

tvacamAshveva gRuhNanti tvakcUrNaishcUrNitA vraNAH ||113||  

manaHshilailA [1] ma~jjiShThA lAkShA ca rajanIdvayam |  

pralepaH saghRutakShaudrastvagvishuddhikaraH paraH ||114||  

ayorajaH sakAsIsaM triphalAkusumAni ca |  

karoti lepaH kRuShNatvaM [2] sadya eva navatvaci ||115||  

kAlIyakanatAmrAsthihemakAntArasottamaiH [3] |  

lepaH sagomayarasaH savarNIkaraNaH paraH ||116||  

dhyAmakAshvatthaniculamUlaM lAkShA sagairikA |  

sahemashcAmRutAsa~ggaH kAsIsaM ceti varNakRut ||117||  

catuShpadAnAM tvaglomakhurashRu~ggAsthibhasmanA |  

tailAktA cUrNitA bhUmirbhavellomavatI punaH ||118||  

ShoDashopadravA ye ca vraNAnAM parikIrtitAH |  

teShAM cikitsA nirdiShTA yathAsvaM sve cikitsite ||119||

द्वौ व्रणौ व्रणभेदाश्च परीक्षा दुष्टिरेव च |  

स्थानानि गन्धाः स्रावाश्च सोपसर्गाः क्रियाश्च याः ||१२०||  

व्रणाधिकारे सप्रश्नमेतन्नवकमुक्तवान् |  

मुनिर्व्याससमासाभ्यामग्निवेशाय धीमते ||१२१||

dvau vraṇau vraṇabhēdāśca parīkṣā duṣṭirēva ca|  

sthānāni gandhāḥ srāvāśca sōpasargāḥ kriyāśca yāḥ||120||  

vraṇādhikārē sapraśnamētannavakamuktavān|  

munirvyāsasamāsābhyāmagnivēśāya dhīmatē||121||