Deerghanjiviteeya Adhyaya: Difference between revisions

सूत्रस्थानम् - १. दीर्घञ्जीवितीयोऽध्यायः

अथातो दीर्घञ्जीवितीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||  

इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||  

Athātō dīrghañjīvitīyamadhyāyamvyākhyāsyāmaḥ||1||

Iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||  

athAto dIrgha~jjIvitIyamadhyAyaM vyAkhyAsyAmaH||1||

iti ha smAha bhagavAnAtreyaH||2||  

Now (I) shall expound the chapter on longevity. [1]

Thus said Lord Atreya. [2]

====Hierarchy of transformation of knowledge in Ayurveda:====

ब्रह्मणा हि यथाप्रोक्तमायुर्वेदं प्रजापतिः|  

जग्राह निखिलेनादावश्विनौ तु पुनस्ततः||४||  

अश्विभ्यां भगवाञ्छक्रः प्रतिपेदे ह केवलम्|  

ऋषिप्रोक्तो भरद्वाजस्तस्माच्छक्रमुपागमत्||५||

brahmaṇā hi yathāprōktamāyurvēdaṁ prajāpatiḥ|  

jagrāha nikhilēnādāvaśvinau tu punastataḥ||4||  

aśvibhyāṁ bhagavāñchakraḥ pratipēdē ha kēvalam|  

r̥ṣiprōktō bharadvājastasmācchakramupāgamat||5||

brahmaNA hi yathAproktamAyurvedaM prajApatiH|  

jagrAha nikhilenAdAvashvinau tu punastataH||4||  

ashvibhyAM bhagavA~jchakraH pratipede ha kevalam|  

RuShiprokto bharadvAjastasmAcchakramupAgamat||5||

विघ्नभूता  यदा रोगाः प्रादुर्भूताः शरीरिणाम्|  

तपोपवासाध्ययनब्रह्मचर्यव्रतायुषाम्  ||६||

तदा भूतेष्वनुक्रोशं पुरस्कृत्य महर्षयः|  

समेताः पुण्यकर्माणः पार्श्वे हिमवतः शुभे||७||

vighnabhūtā yadā rōgāḥ prādurbhūtāḥ śarīriṇām|  

tapōpavāsādhyayanabrahmacaryavratāyuṣām ||6||

tadā bhūtēṣvanukrōśaṁ puraskr̥tya maharṣayaḥ|  

samētāḥ puṇyakarmāṇaḥ pārśvē himavataḥ śubhē||7||

vighnabhUtA  yadA rogAH prAdurbhUtAH sharIriNAm|  

tapopavAsAdhyayanabrahmacaryavratAyuShAm  ||6||  

tadA bhUteShvanukroshaM puraskRutya maharShayaH|  

sametAH puNyakarmANaH pArshve himavataH shubhe||7||

अङ्गिरा जमदग्निश्च वसिष्ठः कश्यपो भृगुः|  

आत्रेयो गौतमः साङ्ख्यः पुलस्त्यो नारदोऽसितः||८||  

अगस्त्यो वामदेवश्च मार्कण्डेयाश्वलायनौ|  

पारिक्षिर्भिक्षुरात्रेयो भरद्वाजः कपिञ्ज(ष्ठ)लः||९||  

विश्वामित्राश्मरथ्यौ च भार्गवश्च्यवनोऽभिजित्|  

गार्ग्यः शाण्डिल्यकौण्डिल्यौ(न्यौ)वार्क्षिर्देवलगालवौ||१०||

साङ्कृत्यो बैजवापिश्च कुशिको बादरायणः|  

बडिशः शरलोमा च काप्यकात्यायनावुभौ||११||

काङ्कायनः कैकशेयो धौम्यो मारीचकाश्यपौ|  

शर्कराक्षो हिरण्याक्षो लोकाक्षः पैङ्गिरेव च||१२||

शौनकः शाकुनेयश्च मैत्रेयो मैमतायनिः|  

वैखानसा वालखिल्यास्तथा चान्ये महर्षयः||१३||

ब्रह्मज्ञानस्य निधयो द(य)मस्य नियमस्य च|  

तपसस्तेजसा दीप्ता हूयमाना इवाग्नयः||१४||

सुखोपविष्टास्ते तत्र पुण्यां चक्रुः कथामिमाम्|

aṅgirā jamadagniśca vasiṣṭhaḥ kaśyapō bhr̥guḥ|  

ātrēyō gautamaḥ sāṅkhyaḥ pulastyō nāradō'sitaḥ||8||

agastyō vāmadēvaśca mārkaṇḍēyāśvalāyanau|  

pārikṣirbhikṣurātrēyō bharadvājaḥ kapiñja(ṣṭha)laḥ||9||  

viśvāmitrāśmarathyau ca bhārgavaścyavanō'bhijit|  

gārgyaḥ śāṇḍilyakauṇḍilyau(nyau)vārkṣirdēvalagālavau||10||

sāṅkr̥tyō baijavāpiśca kuśikō bādarāyaṇaḥ|  

baḍiśaḥ śaralōmā ca kāpyakātyāyanāvubhau||11||  

  kāṅkāyanaḥ kaikaśēyō dhaumyō mārīcakāśyapau|  

śarkarākṣō hiraṇyākṣō lōkākṣaḥ paiṅgirēva ca||12||

śaunakaḥ śākunēyaśca maitrēyō maimatāyaniḥ|  

vaikhānasā vālakhilyāstathā cānyē maharṣayaḥ||13||

brahmajñānasya nidhayō da(ya)masya niyamasya ca|  

tapasastējasā dīptā hūyamānā ivāgnayaḥ||14||  

sukhōpaviṣṭāstē tatra puṇyāṁ cakruḥ kathāmimām|

a~ggirA jamadagnishca vasiShThaH kashyapo bhRuguH|  

Atreyo gautamaH sA~gkhyaH pulastyo nArado~asitaH||8||  

agastyo vAmadevashca mArkaNDeyAshvalAyanau|  

pArikShirbhikShurAtreyo bharadvAjaH kapi~jja(ShTha)laH||9||  

vishvAmitrAshmarathyau ca bhArgavashcyavano~abhijit|  

gArgyaH shANDilyakauNDilyau(nyau)vArkShirdevalagAlavau||10||  

sA~gkRutyo baijavApishca kushiko bAdarAyaNaH|  

baDishaH sharalomA ca kApyakAtyAyanAvubhau||11||  

kA~gkAyanaH kaikasheyo dhaumyo mArIcakAshyapau|  

sharkarAkSho hiraNyAkSho lokAkShaH pai~ggireva ca||12||  

shaunakaH shAkuneyashca maitreyo maimatAyaniH|  

vaikhAnasA vAlakhilyAstathA cAnye maharShayaH||13||  

brahmaj~jAnasya nidhayo da(ya)masya niyamasya ca|  

tapasastejasA dIptA hUyamAnA ivAgnayaH||14||  

sukhopaviShTAste tatra puNyAM cakruH kathAmimAm|15|  

   

धर्मार्थकाममोक्षाणामारोग्यं मूलमुत्तमम्||१५||

रोगास्तस्यापहर्तारः श्रेयसो जीवितस्य च|  

प्रादुर्भूतो मनुष्याणामन्तरायो महानयम्||१६||

कः स्यात्तेषां शमोपाय इत्युक्त्वा ध्यानमास्थिताः|  

अथ ते शरणं शक्रं ददृशुर्ध्यानचक्षुषा||१७||

स वक्ष्यति शमोपायं यथावदमरप्रभुः|

dharmārthakāmamōkṣāṇāmārōgyaṁ mūlamuttamam||15||

rōgāstasyāpahartāraḥ śrēyasō jīvitasya ca|  

prādurbhūtō manuṣyāṇāmantarāyō mahānayam||16||

kaḥ syāttēṣāṁ śamōpāya ityuktvā dhyānamāsthitāḥ|  

atha tē śaraṇaṁ śakraṁ dadr̥śurdhyānacakṣuṣā||17||

sa vakṣyati śamōpāyaṁ yathāvadamaraprabhuḥ|

dharmArthakAmamokShANAmArogyaM mUlamuttamam||15||  

rogAstasyApahartAraH shreyaso jIvitasya ca|  

prAdurbhUto manuShyANAmantarAyo mahAnayam||16||  

kaH syAtteShAM shamopAya ityuktvA dhyAnamAsthitAH|  

atha te sharaNaM shakraM dadRushurdhyAnacakShuShA||17||  

sa vakShyati shamopAyaM yathAvadamaraprabhuH|18|  

कः सहस्राक्षभवनं गच्छेत् प्रष्टुं शचीपतिम्||१८||

अहमर्थे नियुज्येयमत्रेति प्रथमं वचः|  

भरद्वाजोऽब्रवीत्तस्मादृषिभिः स नियोजितः||१९||  

स शक्रभवनं गत्वा सुरर्षिगणमध्यगम् |  

ददर्श बलहन्तारं  दीप्यमानमिवानलम्||२०||  

सोऽभिगम्य  जयाशीर्भिरभिनन्द्य सुरेश्वरम्|  

प्रोवाच विनयाद्धीमानृषीणां  वाक्यमुत्तमम्||२१||  

व्याधयो हि समुत्पन्नाः सर्वप्राणिभयङ्कराः|  

तद्ब्रूहि मे शमोपायं यथावदमरप्रभो||२२||  

तस्मै प्रोवाच भगवानायुर्वेदं शतक्रतुः|  

पदैरल्पैर्मतिं बुद्ध्वा विपुलां परमर्षये||२३||

kaḥ sahasrākṣabhavanaṁ gacchēt praṣṭuṁ śacīpatim||18||

ahamarthē niyujyēyamatrēti prathamaṁ vacaḥ|  

bharadvājō'bravīttasmādr̥ṣibhiḥ sa niyōjitaḥ||19||  

sa śakrabhavanaṁ gatvā surarṣigaṇamadhyagam [1] |  

dadarśa balahantāraṁ  dīpyamānamivānalam||20||  

sō'bhigamya  jayāśīrbhirabhinandya surēśvaram|  

prōvāca vinayāddhīmānr̥ṣīṇāṁ  vākyamuttamam||21||  

vyādhayō hi samutpannāḥ sarvaprāṇibhayaṅkarāḥ|  

tadbrūhi mē śamōpāyaṁ yathāvadamaraprabhō||22||  

tasmai prōvāca bhagavānāyurvēdaṁ śatakratuḥ|  

padairalpairmatiṁ buddhvā vipulāṁ paramarṣayē||23||

kaH sahasrAkShabhavanaM gacchet praShTuM shacIpatim||18||  

ahamarthe niyujyeyamatreti prathamaM vacaH|  

bharadvAjo~abravIttasmAdRuShibhiH sa niyojitaH||19||  

sa shakrabhavanaM gatvA surarShigaNamadhyagam [1] |  

dadarsha balahantAraM [2] dIpyamAnamivAnalam||20||  

so~abhigamya [3] jayAshIrbhirabhinandya sureshvaram|  

provAca vinayAddhImAnRuShINAM [4] vAkyamuttamam||21||  

vyAdhayo hi samutpannAH sarvaprANibhaya~gkarAH|  

tadbrUhi me shamopAyaM yathAvadamaraprabho||22||  

tasmai provAca bhagavAnAyurvedaM shatakratuH|  

padairalpairmatiM buddhvA vipulAM paramarShaye||23||

सोऽनन्तपारं त्रिस्कन्धमायुर्वेदं महामतिः|  

यथावदचिरात् सर्वं बुबुधे तन्मना मुनिः||२५||  

तेनायुरमितं  लेभे भरद्वाजः सुखान्वितम्|  

ऋषिभ्योऽनधिकं तच्च  शशंसानवशेषयन्||२६||  

sō'nantapāraṁ triskandhamāyurvēdaṁ mahāmatiḥ|  

yathāvadacirāt sarvaṁ bubudhē tanmanā muniḥ||25||  

tēnāyuramitaṁ  lēbhē bharadvājaḥ sukhānvitam|  

r̥ṣibhyō'nadhikaṁ tacca  śaśaṁsānavaśēṣayan||26||

so~anantapAraM triskandhamAyurvedaM mahAmatiH|  

yathAvadacirAt sarvaM bubudhe tanmanA muniH||25||  

tenAyuramitaM lebhe bharadvAjaH sukhAnvitam|  

RuShibhyo~anadhikaM tacca  shashaMsAnavasheShayan||26||  

ऋषयश्च भरद्वाजाज्जगृहुस्तं प्रजाहितम्|  

दीर्घमायुश्चिकीर्षन्तो वेदं वर्धनमायुषः||२७||  

महर्षयस्ते ददृशुर्यथावज्ज्ञानचक्षुषा|  

सामान्यं च विशेषं च गुणान् द्रव्याणि कर्म च||२८||  

समवायं च तज्ज्ञात्वा तन्त्रोक्तं विधिमास्थिताः|  

लेभिरे परमं शर्म जीवितं चाप्यनित्वरम्  ||२९||

r̥ṣayaśca bharadvājājjagr̥hustaṁ prajāhitam|  

dīrghamāyuścikīrṣantō vēdaṁ vardhanamāyuṣaḥ||27||  

maharṣayastē dadr̥śuryathāvajjñānacakṣuṣā|  

sāmānyaṁ ca viśēṣaṁ ca guṇān dravyāṇi karma ca||28||  

samavāyaṁ ca tajjñātvā tantrōktaṁ vidhimāsthitāḥ|  

lēbhirē paramaṁ śarma jīvitaṁ cāpyanitvaram  ||29||

RuShayashca bharadvAjAjjagRuhustaM prajAhitam|  

dIrghamAyushcikIrShanto vedaM vardhanamAyuShaH||27||  

maharShayaste dadRushuryathAvajj~jAnacakShuShA|  

sAmAnyaM ca visheShaM ca guNAn dravyANi karma ca||28||  

samavAyaM ca tajj~jAtvA tantroktaM vidhimAsthitAH|  

lebhire paramaM sharma jIvitaM cApyanitvaram  ||29||

अथ मैत्रीपरः पुण्यमायुर्वेदं पुनर्वसुः|  

शिष्येभ्यो दत्तवान् षड्भ्यः सर्वभूतानुकम्पया||३०||  

अग्निवेशश्च भेल(ड)श्च जतूकर्णः पराशरः|  

हारीतः क्षारपाणिश्च जगृहुस्तन्मुनेर्वचः||३१||

atha maitrīparaḥ puṇyamāyurvēdaṁ punarvasuḥ|  

śiṣyēbhyō dattavān ṣaḍbhyaḥ sarvabhūtānukampayā||30||  

agnivēśaśca bhēla(ḍa)śca jatūkarṇaḥ parāśaraḥ|  

hārītaḥ kṣārapāṇiśca jagr̥hustanmunērvacaḥ||31|

atha maitrIparaH puNyamAyurvedaM punarvasuH|  

shiShyebhyo dattavAn ShaDbhyaH sarvabhUtAnukampayA||30||  

agniveshashca bhela(Da)shca jatUkarNaH parAsharaH|  

hArItaH kShArapANishca jagRuhustanmunervacaH||31||  

बुद्धेर्विशेषस्तत्रासीन्नोपदेशान्तरं मुनेः|  

तन्त्रस्य कर्ता प्रथममग्निवेशो यतोऽभवत्||३२||  

अथ भेलादयश्चक्रुः स्वं स्वं तन्त्रं कृतानि च|  

श्रावयामासुरात्रेयं सर्षिसङ्घं सुमेधसः||३३||  

श्रुत्वा सूत्रणमर्थानामृषयः पुण्यकर्मणाम्|  

यथावत्सूत्रितमिति प्रहृष्टास्तेऽनुमेनिरे||३४||  

सर्व एवास्तुवंस्तांश्च सर्वभूतहितैषिणः|  

साधु [१] भूतेष्वनुक्रोश इत्युच्चैरब्रुवन् समम्||३५||