Jwara Chikitsa: Difference between revisions

सन्निपातज्वरस्योर्ध्वं त्रयोदशविधस्य हि|  

प्राक्सूत्रितस्य वक्ष्यामि लक्षणं वै पृथक् पृथक्||९०||  

भ्रमः पिपासा दाहश्च गौरवं शिरसोऽतिरुक्|  

वातपित्तोल्बणे विद्याल्लिङ्गं मन्दकफे ज्वरे||९१||  

शैत्यं कासोऽरुचिस्तन्द्रापिपासादाहरुग्व्यथाः|  

वातश्लेष्मोल्बणे व्याधौ लिङ्गं पित्तावरे विदुः||९२||  

छर्दिः शैत्यं मुहुर्दाहस्तृष्णा मोहोऽस्थिवेदना|  

मन्दवाते व्यवस्यन्ति लिङ्गं पित्तकफोल्बणे||९३||  

सन्ध्यस्थिशिरसः शूलं प्रलापो गौरवं भ्रमः|  

वातोल्बणे स्याद् द्व्यनुगे तृष्णा कण्ठास्यशुष्कता||९४||  

रक्तविण्मूत्रता दाहः स्वेदस्तृड् बलसङ्क्षयः|  

मूर्च्छा चेति त्रिदोषे स्याल्लिङ्गं पित्ते गरीयसि||९५||  

आलस्यारुचिहृल्लासदाहवम्यरतिभ्रमैः|  

कफोल्बणं सन्निपातं तन्द्राकासेन चादिशेत्||९६||  

प्रतिश्या छर्दिरालस्यं तन्द्राऽरुच्यग्निमार्दवम्|  

हीनवाते पित्तमध्ये लिङ्गं श्लेष्माधिके मतम्||९७||  

हारिद्रमूत्रनेत्रत्वं दाहस्तृष्णा भ्रमोऽरुचिः|  

हीनवाते मध्यकफे लिङ्गं पित्ताधिके मतम्||९८||  

शिरोरुग्वेपथुः श्वासः प्रलापश्छर्द्यरोचकौ|  

हीनपित्ते मध्यकफे लिङ्गं स्यान्मारुताधिके||९९||  

शीतको गौरवं तन्द्रा प्रलापोऽस्थिशिरोऽतिरुक्|  

हीनपित्ते वातमध्ये लिङ्गं श्लेष्माधिके विदुः||१००||  

श्वासः कासः प्रतिश्यायो मुखशोषोऽतिपार्श्वरुक्|  

कफहीने पित्तमध्ये लिङ्गं वाताधिके मतम्||१०१||  

वर्चोभेदोऽग्निदौर्बल्यं [३] तृष्णा दाहोऽरुचिर्भ्रमः|  

कफहीने वातमध्ये लिङ्गं पित्ताधिके विदुः||१०२||  

सन्निपातज्वरस्योर्ध्वमतो वक्ष्यामि लक्षणम्|  

क्षणे दाहः क्षणे शीतमस्थिसन्धिशिरोरुजा||१०३||  

सास्रावे कलुषे रक्ते निर्भुग्ने चापि दर्शने [४] |  

सस्वनौ सरुजौ कर्णौ कण्ठः शूकैरिवावृतः||१०४||  

तन्द्रा मोहः प्रलापश्च कासः श्वासोऽरुचिर्भ्रमः|  

परिदग्धा खरस्पर्शा जिह्वा स्रस्ताङ्गता परम्||१०५||  

ष्ठीवनं रक्तपित्तस्य कफेनोन्मिश्रितस्य च|  

शिरसो लोठनं तृष्णा निद्रानाशो हृदि व्यथा||१०६||  

स्वेदमूत्रपुरीषाणां चिराद्दर्शनमल्पशः|  

कृशत्वं नातिगात्राणां प्रततं कण्ठकूजनम्||१०७||  

कोठानां श्यावरक्तानां मण्डलानां च दर्शनम्|  

मूकत्वं स्रोतसां पाको गुरुत्वमुदरस्य च||१०८||  

sannipātajwarasyōrdhvaṁ trayōdaśavidhasya hi|  

prāksūtritasya vakṣyāmi lakṣaṇaṁ vai pr̥thak pr̥thak||90||  

bhramaḥ pipāsā dāhaśca gauravaṁ śirasō'tiruk|  

vātapittōlbaṇē vidyālliṅgaṁ mandakaphē jvarē||91||  

śaityaṁ kāsō'rucistandrāpipāsādāharugvyathāḥ|  

vātaślēṣmōlbaṇē vyādhau liṅgaṁ pittāvarē viduḥ||92||  

chardiḥ śaityaṁ muhurdāhastr̥ṣṇā mōhō'sthivēdanā|  

mandavātē vyavasyanti liṅgaṁ pittakaphōlbaṇē||93||  

sandhyasthiśirasaḥ śūlaṁ pralāpō gauravaṁ bhramaḥ|  

vātōlbaṇē syād dvyanugē tr̥ṣṇā kaṇṭhāsyaśuṣkatā||94||  

raktaviṇmūtratā dāhaḥ svēdastr̥ḍ balasaṅkṣayaḥ|  

mūrcchā cēti tridōṣē syālliṅgaṁ pittē garīyasi||95||  

ālasyārucihr̥llāsadāhavamyaratibhramaiḥ|  

kaphōlbaṇaṁ sannipātaṁ tandrākāsēna cādiśēt||96||  

pratiśyā chardirālasyaṁ tandrā'rucyagnimārdavam|  

hīnavātē pittamadhyē liṅgaṁ ślēṣmādhikē matam||97||  

hāridramūtranētratvaṁ dāhastr̥ṣṇā bhramō'ruciḥ|  

hīnavātē madhyakaphē liṅgaṁ pittādhikē matam||98||  

śirōrugvēpathuḥ śvāsaḥ pralāpaśchardyarōcakau|  

hīnapittē madhyakaphē liṅgaṁ syānmārutādhikē||99||  

śītakō gauravaṁ tandrā pralāpō'sthiśirō'tiruk|  

hīnapittē vātamadhyē liṅgaṁ ślēṣmādhikē viduḥ||100||  

kaphahīnē pittamadhyē liṅgaṁ vātādhikē matam||101||  

varcōbhēdō'gnidaurbalyaṁ  tr̥ṣṇā dāhō'rucirbhramaḥ|  

kaphahīnē vātamadhyē liṅgaṁ pittādhikē viduḥ||102||  

sannipātajwarasyōrdhvamatō vakṣyāmi lakṣaṇam|  

kṣaṇē dāhaḥ kṣaṇē śītamasthisandhiśirōrujā||103||  

sāsrāvē kaluṣē raktē nirbhugnē cāpi darśanē  |  

sasvanau sarujau karṇau kaṇṭhaḥ śūkairivāvr̥taḥ||104||  

tandrā mōhaḥ pralāpaśca kāsaḥ śvāsō'rucirbhramaḥ|  

paridagdhā kharasparśā jihvā srastāṅgatā param||105||  

ṣṭhīvanaṁ raktapittasya kaphēnōnmiśritasya ca|  

śirasō lōṭhanaṁ tr̥ṣṇā nidrānāśō hr̥di vyathā||106||  

svēdamūtrapurīṣāṇāṁ cirāddarśanamalpaśaḥ|  

kr̥śatvaṁ nātigātrāṇāṁ pratataṁ kaṇṭhakūjanam||107||  

kōṭhānāṁ śyāvaraktānāṁ maṇḍalānāṁ ca darśanam|  

mūkatvaṁ srōtasāṁ pākō gurutvamudarasya ca||108||  

sannipAtajwarasyordhvaM trayodashavidhasya hi|  

prAksUtritasya vakShyAmi lakShaNaM vai pRuthak pRuthak||90||  

bhramaH pipAsA dAhashca gauravaM shiraso~atiruk|  

vAtapittolbaNe vidyAlli~ggaM mandakaphe jvare||91||  

shaityaM kAso~arucistandrApipAsAdAharugvyathAH|  

vAtashleShmolbaNe vyAdhau li~ggaM pittAvare viduH||92||  

chardiH shaityaM muhurdAhastRuShNA moho~asthivedanA|  

mandavAte vyavasyanti li~ggaM pittakapholbaNe||93||  

sandhyasthishirasaH shUlaM pralApo gauravaM bhramaH|  

vAtolbaNe syAd dvyanuge tRuShNA kaNThAsyashuShkatA||94||  

raktaviNmUtratA dAhaH svedastRuD balasa~gkShayaH|  

mUrcchA ceti tridoShe syAlli~ggaM pitte garIyasi||95||  

AlasyArucihRullAsadAhavamyaratibhramaiH|  

kapholbaNaM sannipAtaM tandrAkAsena cAdishet||96||  

pratishyA chardirAlasyaM tandrA~arucyagnimArdavam|  

hInavAte pittamadhye li~ggaM shleShmAdhike matam||97||  

hAridramUtranetratvaM dAhastRuShNA bhramo~aruciH|  

hInavAte madhyakaphe li~ggaM pittAdhike matam||98||  

shirorugvepathuH shvAsaH pralApashchardyarocakau|  

hInapitte madhyakaphe li~ggaM syAnmArutAdhike||99||  

shItako gauravaM tandrA pralApo~asthishiro~atiruk|  

hInapitte vAtamadhye li~ggaM shleShmAdhike viduH||100||  

shvAsaH kAsaH pratishyAyo mukhashoSho~atipArshvaruk|  

kaphahIne pittamadhye li~ggaM vAtAdhike matam||101||  

varcobhedo~agnidaurbalyaM  tRuShNA dAho~arucirbhramaH|  

kaphahIne vAtamadhye li~ggaM pittAdhike viduH||102||  

sannipAtajwarasyordhvamato vakShyAmi lakShaNam|  

kShaNe dAhaH kShaNe shItamasthisandhishirorujA||103||  

sAsrAve kaluShe rakte nirbhugne cApi darshane  |  

sasvanau sarujau karNau kaNThaH shUkairivAvRutaH||104||  

tandrA mohaH pralApashca kAsaH shvAso~arucirbhramaH|  

paridagdhA kharasparshA jihvA srastA~ggatA param||105||  

ShThIvanaM raktapittasya kaphenonmishritasya ca|  

shiraso loThanaM tRuShNA nidrAnAsho hRudi vyathA||106||  

svedamUtrapurIShANAM cirAddarshanamalpashaH|  

kRushatvaM nAtigAtrANAM pratataM kaNThakUjanam||107||  

koThAnAM shyAvaraktAnAM maNDalAnAM ca darshanam|  

mUkatvaM srotasAM pAko gurutvamudarasya ca||108||