Jwara Chikitsa: Difference between revisions
Pallavmishra (talk | contribs) |
Pallavmishra (talk | contribs) |
||
| Line 1,101: | Line 1,101: | ||
ऋत्वहोरात्रदोषाणां मनसश्च बलाबलात्| | ऋत्वहोरात्रदोषाणां मनसश्च बलाबलात्| | ||
कालमर्थवशाच्चैव ज्वरस्तं तं प्रपद्यते||७५|| | कालमर्थवशाच्चैव ज्वरस्तं तं प्रपद्यते||७५|| | ||
गुरुत्वं दैन्यमुद्वेगः सदनं छर्द्यरोचकौ| | गुरुत्वं दैन्यमुद्वेगः सदनं छर्द्यरोचकौ| | ||
रसस्थिते बहिस्तापः साङ्गमर्दो विजृम्भणम्||७६|| | रसस्थिते बहिस्तापः साङ्गमर्दो विजृम्भणम्||७६|| | ||
रक्तोष्णाः पिडकास्तृष्णा सरक्तं ष्ठीवनं मुहुः| | रक्तोष्णाः पिडकास्तृष्णा सरक्तं ष्ठीवनं मुहुः| | ||
दाहरागभ्रममदप्रलापा रक्तसंस्थिते||७७|| | दाहरागभ्रममदप्रलापा रक्तसंस्थिते||७७|| | ||
अन्तर्दाहः सतृण्मोहः सग्लानिः सृष्टविट्कता| | अन्तर्दाहः सतृण्मोहः सग्लानिः सृष्टविट्कता| | ||
दौर्गन्ध्यं गात्रविक्षेपो ज्वरे मांसस्थिते भवेत्||७८|| | दौर्गन्ध्यं गात्रविक्षेपो ज्वरे मांसस्थिते भवेत्||७८|| | ||
स्वेदस्तीव्रा पिपासा च प्रलापो वम्यभीक्ष्णशः| | स्वेदस्तीव्रा पिपासा च प्रलापो वम्यभीक्ष्णशः| | ||
स्वगन्धस्यासहत्वं च मेदःस्थे ग्लान्यरोचकौ||७९|| | स्वगन्धस्यासहत्वं च मेदःस्थे ग्लान्यरोचकौ||७९|| | ||
विरेकवमने चोभे सास्थिभेदं प्रकूजनम्| | विरेकवमने चोभे सास्थिभेदं प्रकूजनम्| | ||
विक्षेपणं च गात्राणां श्वासश्चास्थिगते ज्वरे||८०|| | विक्षेपणं च गात्राणां श्वासश्चास्थिगते ज्वरे||८०|| | ||
हिक्का श्वासस्तथा कासस्तमसश्चातिदर्शनम्| | हिक्का श्वासस्तथा कासस्तमसश्चातिदर्शनम्| | ||
मर्मच्छेदो बहिः शैत्यं दाहोऽन्तश्चैव मज्जगे||८१|| | मर्मच्छेदो बहिः शैत्यं दाहोऽन्तश्चैव मज्जगे||८१|| | ||
शुक्रस्थानगतः शुक्रमोक्षं कृत्वा विनाश्य च| | शुक्रस्थानगतः शुक्रमोक्षं कृत्वा विनाश्य च| | ||
प्राणं वाय्वग्निसोमैश्च सार्धं गच्छत्यसौ विभुः||८२|| | प्राणं वाय्वग्निसोमैश्च सार्धं गच्छत्यसौ विभुः||८२|| | ||
रसरक्ताश्रितः साध्यो मेदोमांसगतश्च यः| | रसरक्ताश्रितः साध्यो मेदोमांसगतश्च यः| | ||
अस्थिमज्जगतः कृच्छ्रः शुक्रस्थो नैव सिद्ध्यति||८३|| | अस्थिमज्जगतः कृच्छ्रः शुक्रस्थो नैव सिद्ध्यति||८३|| | ||
r̥tvahōrātradōṣāṇāṁ manasaśca balābalāt| | r̥tvahōrātradōṣāṇāṁ manasaśca balābalāt| | ||
kālamarthavaśāccaiva jwarastaṁ taṁ prapadyatē||75|| | kālamarthavaśāccaiva jwarastaṁ taṁ prapadyatē||75|| | ||
gurutvaṁ dainyamudvēgaḥ sadanaṁ chardyarōcakau| | gurutvaṁ dainyamudvēgaḥ sadanaṁ chardyarōcakau| | ||
rasasthitē bahistāpaḥ sāṅgamardō vijr̥mbhaṇam||76|| | rasasthitē bahistāpaḥ sāṅgamardō vijr̥mbhaṇam||76|| | ||
raktōṣṇāḥ piḍakāstr̥ṣṇā saraktaṁ ṣṭhīvanaṁ muhuḥ| | raktōṣṇāḥ piḍakāstr̥ṣṇā saraktaṁ ṣṭhīvanaṁ muhuḥ| | ||
dāharāgabhramamadapralāpā raktasaṁsthitē||77|| | dāharāgabhramamadapralāpā raktasaṁsthitē||77|| | ||
antardāhaḥ satr̥ṇmōhaḥ saglāniḥ sr̥ṣṭaviṭkatā| | antardāhaḥ satr̥ṇmōhaḥ saglāniḥ sr̥ṣṭaviṭkatā| | ||
daurgandhyaṁ gātravikṣēpō jvarē māṁsasthitē bhavēt||78|| | daurgandhyaṁ gātravikṣēpō jvarē māṁsasthitē bhavēt||78|| | ||
svēdastīvrā pipāsā ca pralāpō vamyabhīkṣṇaśaḥ| | svēdastīvrā pipāsā ca pralāpō vamyabhīkṣṇaśaḥ| | ||
svagandhasyāsahatvaṁ ca mēdaḥsthē glānyarōcakau||79|| | svagandhasyāsahatvaṁ ca mēdaḥsthē glānyarōcakau||79|| | ||
virēkavamanē cōbhē sāsthibhēdaṁ prakūjanam| | virēkavamanē cōbhē sāsthibhēdaṁ prakūjanam| | ||
vikṣēpaṇaṁ ca gātrāṇāṁ śvāsaścāsthigatē jvarē||80|| | vikṣēpaṇaṁ ca gātrāṇāṁ śvāsaścāsthigatē jvarē||80|| | ||
hikkā śvāsastathā kāsastamasaścātidarśanam| | hikkā śvāsastathā kāsastamasaścātidarśanam| | ||
marmacchēdō bahiḥ śaityaṁ dāhō'ntaścaiva majjagē||81|| | marmacchēdō bahiḥ śaityaṁ dāhō'ntaścaiva majjagē||81|| | ||
śukrasthānagataḥ śukramōkṣaṁ kr̥tvā vināśya ca| | śukrasthānagataḥ śukramōkṣaṁ kr̥tvā vināśya ca| | ||
prāṇaṁ vāyvagnisōmaiśca sārdhaṁ gacchatyasau vibhuḥ||82|| | prāṇaṁ vāyvagnisōmaiśca sārdhaṁ gacchatyasau vibhuḥ||82|| | ||
rasaraktāśritaḥ sādhyō mēdōmāṁsagataśca yaḥ| | rasaraktāśritaḥ sādhyō mēdōmāṁsagataśca yaḥ| | ||
asthimajjagataḥ kr̥cchraḥ śukrasthō naiva siddhyati||83|| | asthimajjagataḥ kr̥cchraḥ śukrasthō naiva siddhyati||83|| | ||
RutvahorAtradoShANAM manasashca balAbalAt| | RutvahorAtradoShANAM manasashca balAbalAt| | ||
kAlamarthavashAccaiva jwarastaM taM prapadyate||75|| | kAlamarthavashAccaiva jwarastaM taM prapadyate||75|| | ||
gurutvaM dainyamudvegaH sadanaM chardyarocakau| | gurutvaM dainyamudvegaH sadanaM chardyarocakau| | ||
rasasthite bahistApaH sA~ggamardo vijRumbhaNam||76|| | rasasthite bahistApaH sA~ggamardo vijRumbhaNam||76|| | ||
raktoShNAH piDakAstRuShNA saraktaM ShThIvanaM muhuH| | raktoShNAH piDakAstRuShNA saraktaM ShThIvanaM muhuH| | ||
dAharAgabhramamadapralApA raktasaMsthite||77|| | dAharAgabhramamadapralApA raktasaMsthite||77|| | ||
antardAhaH satRuNmohaH saglAniH sRuShTaviTkatA| | antardAhaH satRuNmohaH saglAniH sRuShTaviTkatA| | ||
daurgandhyaM gAtravikShepo jvare mAMsasthite bhavet||78|| | daurgandhyaM gAtravikShepo jvare mAMsasthite bhavet||78|| | ||
svedastIvrA pipAsA ca pralApo vamyabhIkShNashaH| | svedastIvrA pipAsA ca pralApo vamyabhIkShNashaH| | ||
svagandhasyAsahatvaM ca medaHsthe glAnyarocakau||79|| | svagandhasyAsahatvaM ca medaHsthe glAnyarocakau||79|| | ||
virekavamane cobhe sAsthibhedaM prakUjanam| | virekavamane cobhe sAsthibhedaM prakUjanam| | ||
vikShepaNaM ca gAtrANAM shvAsashcAsthigate jvare||80|| | vikShepaNaM ca gAtrANAM shvAsashcAsthigate jvare||80|| | ||
hikkA shvAsastathA kAsastamasashcAtidarshanam| | hikkA shvAsastathA kAsastamasashcAtidarshanam| | ||
marmacchedo bahiH shaityaM dAho~antashcaiva majjage||81|| | marmacchedo bahiH shaityaM dAho~antashcaiva majjage||81|| | ||
shukrasthAnagataH shukramokShaM kRutvA vinAshya ca| | shukrasthAnagataH shukramokShaM kRutvA vinAshya ca| | ||
prANaM vAyvagnisomaishca sArdhaM gacchatyasau vibhuH||82|| | prANaM vAyvagnisomaishca sArdhaM gacchatyasau vibhuH||82|| | ||
rasaraktAshritaH sAdhyo medomAMsagatashca yaH| | rasaraktAshritaH sAdhyo medomAMsagatashca yaH| | ||
asthimajjagataH kRucchraH shukrastho naiva siddhyati||83|| | asthimajjagataH kRucchraH shukrastho naiva siddhyati||83|| | ||
Manifestation of ''jwara'' at a particular time or a change in the time of manifestation takes place due to following factors | Manifestation of ''jwara'' at a particular time or a change in the time of manifestation takes place due to following factors: | ||
''Jwara'' occurs according to the strength or weakness of factors like ''dosha'', seasons, day, night, mental status and ''artha'' (deeds of previous life). | ''Jwara'' occurs according to the strength or weakness of factors like ''dosha'', seasons, day, night, mental status and ''artha'' (deeds of previous life). | ||
Manifestation of ''jwara'' in the different ''dhatu'' (body tissues) | Manifestation of ''jwara'' in the different ''dhatu'' (body tissues): | ||
#When the vitiated ''dosha'' are located in the ''rasa dhatu'', the clinical features manifesting are – heaviness, miserable feeling, anxiety, exhaustion, vomiting, anorexia, increase in external temperature, body ache and yawning. | #When the vitiated ''dosha'' are located in the ''rasa dhatu'', the clinical features manifesting are – heaviness, miserable feeling, anxiety, exhaustion, vomiting, anorexia, increase in external temperature, body ache and yawning. | ||
#The vitiated ''doshas'' causing ''jwara'' are located in the ''rakta dhatu'', the clinical features are – Increase in body temperature, eruptions, thirst, frequent spitting mixed with blood burning sensation, discoloration, giddiness, intoxication and incoherent speech. | #The vitiated ''doshas'' causing ''jwara'' are located in the ''rakta dhatu'', the clinical features are – Increase in body temperature, eruptions, thirst, frequent spitting mixed with blood burning sensation, discoloration, giddiness, intoxication and incoherent speech. | ||