Vatavyadhi Chikitsa: Difference between revisions
Pallavmishra (talk | contribs) |
Pallavmishra (talk | contribs) |
||
| Line 78: | Line 78: | ||
When normal (non vitiated) ''vayu'' is at its abode with unobstructed (free) movement, is responsible for long lifespan of hundred years devoid of diseases.[4] | When normal (non vitiated) ''vayu'' is at its abode with unobstructed (free) movement, is responsible for long lifespan of hundred years devoid of diseases.[4] | ||
==== Types of vayu and their functions ==== | ==== Types of ''vayu'' and their functions ==== | ||
प्राणोदानसमानाख्यव्यानापानैः स पञ्चधा | | प्राणोदानसमानाख्यव्यानापानैः स पञ्चधा | | ||
देहं तन्त्रयते सम्यक् स्थानेष्वव्याहतश्चरन् ||५|| | देहं तन्त्रयते सम्यक् स्थानेष्वव्याहतश्चरन् ||५|| | ||
स्थानं प्राणस्य मूर्धोरःकण्ठजिह्वास्यनासिकाः [१] | | स्थानं प्राणस्य मूर्धोरःकण्ठजिह्वास्यनासिकाः [१] | | ||
ष्ठीवनक्षवथूद्गारश्वासाहारादि कर्म च ||६|| | ष्ठीवनक्षवथूद्गारश्वासाहारादि कर्म च ||६|| | ||
उदानस्य पुनः स्थानं नाभ्युरः कण्ठ एव च | | उदानस्य पुनः स्थानं नाभ्युरः कण्ठ एव च | | ||
वाक्प्रवृत्तिः प्रयत्नौर्जोबलवर्णादि कर्म च ||७|| | वाक्प्रवृत्तिः प्रयत्नौर्जोबलवर्णादि कर्म च ||७|| | ||
स्वेददोषाम्बुवाहीनि स्रोतांसि समधिष्ठितः | | स्वेददोषाम्बुवाहीनि स्रोतांसि समधिष्ठितः | | ||
अन्तरग्नेश्च पार्श्वस्थः समानोऽग्निबलप्रदः ||८|| | अन्तरग्नेश्च पार्श्वस्थः समानोऽग्निबलप्रदः ||८|| | ||
देहं व्याप्नोति सर्वं तु व्यानः शीघ्रगतिर्नृणाम् | | देहं व्याप्नोति सर्वं तु व्यानः शीघ्रगतिर्नृणाम् | | ||
गतिप्रसारणाक्षेपनिमेषादिक्रियः सदा ||९|| | गतिप्रसारणाक्षेपनिमेषादिक्रियः सदा ||९|| | ||
वृषणौ बस्तिमेढ्रं च नाम्भूरू वङ्क्षणौ गुदम् | | वृषणौ बस्तिमेढ्रं च नाम्भूरू वङ्क्षणौ गुदम् | | ||
अपानस्थानमन्त्रस्थः शुक्रमूत्रशकृन्ति [२] च ||१०|| | अपानस्थानमन्त्रस्थः शुक्रमूत्रशकृन्ति [२] च ||१०|| | ||
सृजत्यार्तवगर्भौ च युक्ताः स्थानस्थिताश्च ते | | सृजत्यार्तवगर्भौ च युक्ताः स्थानस्थिताश्च ते | | ||
स्वकर्म कुर्वते देहो धार्यते तैरनामयः ||११|| | स्वकर्म कुर्वते देहो धार्यते तैरनामयः ||११|| | ||
prānaodAnasamānakhya vyānapānaiH sa pa~jcadhA | | |||
dehaM tantrayate samyak sthAneShvavyAhatashcaran ||5|| | dehaM tantrayate samyak sthAneShvavyAhatashcaran ||5|| | ||
sthānaM prānasya mUrdhoraHkaNThajihvAsyanAsikAH [1] | | sthānaM prānasya mUrdhoraHkaNThajihvAsyanAsikAH [1] | | ||
ShThIvanakṣavathūdgArashvAsAhArAdi karma ca ||6|| | ShThIvanakṣavathūdgArashvAsAhArAdi karma ca ||6|| | ||
udānasya punaH sthānaM nAbhyuraH kaNTha eva ca | | udānasya punaH sthānaM nAbhyuraH kaNTha eva ca | | ||
vAkpravRuttiH prayatnaurjobalavarNAdi karma ca ||7|| | vAkpravRuttiH prayatnaurjobalavarNAdi karma ca ||7|| | ||
sveda dōṣambuvAhIni srotAMsi samadhiShThitaH | | sveda dōṣambuvAhIni srotAMsi samadhiShThitaH | | ||
antaragneshca pArshvasthaH Samānao~agnibalapradaH ||8|| | antaragneshca pArshvasthaH Samānao~agnibalapradaH ||8|| | ||
dehaM vyApnoti sarvaM tu vyānaH shIghragatirnRuNAm | | dehaM vyApnoti sarvaM tu vyānaH shIghragatirnRuNAm | | ||
gatiprasAraNAkShepanimeShAdikriyaH sadA ||9|| | gatiprasAraNAkShepanimeShAdikriyaH sadA ||9|| | ||
vRuShaNau bastimeDhraM ca nAmbhUrU va~gkShaNau gudam | | vRuShaNau bastimeDhraM ca nAmbhUrU va~gkShaNau gudam | | ||
apāna sthānamantrasthaH śukramūtrashakRunti [2] ca ||10|| | apāna sthānamantrasthaH śukramūtrashakRunti [2] ca ||10|| | ||
sRujatyArtavagarbhau ca yuktAH sthānasthitAshca te | | sRujatyArtavagarbhau ca yuktAH sthānasthitAshca te | | ||
svakarma kurvate deho dhAryate tairanAmayaH ||11|| | svakarma kurvate deho dhAryate tairanAmayaH ||11|| | ||
prāṇōdānasamānākhyavyānapāna iḥ sa pañcadhā| | prāṇōdānasamānākhyavyānapāna iḥ sa pañcadhā| | ||
dēhaṁ tantrayatē samyak sthānēṣvavyāhataścaran||5|| | dēhaṁ tantrayatē samyak sthānēṣvavyāhataścaran||5|| | ||
sthānaṁ prāṇasya mūrdhōraḥkaṇṭhajihvāsyanāsikāḥ [1] | | sthānaṁ prāṇasya mūrdhōraḥkaṇṭhajihvāsyanāsikāḥ [1] | | ||
ṣṭhīvanakṣavathūdgāraśvāsāhārādi karma ca||6|| | ṣṭhīvanakṣavathūdgāraśvāsāhārādi karma ca||6|| | ||
udānasya punaḥ sthānaṁ nābhyuraḥ kaṇṭha ēva ca| | udānasya punaḥ sthānaṁ nābhyuraḥ kaṇṭha ēva ca| | ||
vākpravr̥ttiḥ prayatnaurjōbalavarṇādi karma ca||7|| | vākpravr̥ttiḥ prayatnaurjōbalavarṇādi karma ca||7|| | ||
svēdadōṣāmbuvāhīni srōtāṁsi samadhiṣṭhitaḥ| | svēdadōṣāmbuvāhīni srōtāṁsi samadhiṣṭhitaḥ| | ||
antaragnēśca pārśvasthaḥ samānō'gnibalapradaḥ||8|| | antaragnēśca pārśvasthaḥ samānō'gnibalapradaḥ||8|| | ||
dēhaṁ vyāpnōti sarvaṁ tu vyānaḥ śīghragatirnr̥ṇām| | dēhaṁ vyāpnōti sarvaṁ tu vyānaḥ śīghragatirnr̥ṇām| | ||
gatiprasāraṇākṣēpanimēṣādikriyaḥ sadā||9|| | gatiprasāraṇākṣēpanimēṣādikriyaḥ sadā||9|| | ||
vr̥ṣaṇau bastimēḍhraṁ ca nābhyūrū vaṅkṣaṇau gudam| | vr̥ṣaṇau bastimēḍhraṁ ca nābhyūrū vaṅkṣaṇau gudam| | ||
apānasthānamantrasthaḥ śukramūtraśakr̥nti [2] ca||10|| | apānasthānamantrasthaḥ śukramūtraśakr̥nti [2] ca||10|| | ||
sr̥jatyārtavagarbhau ca yuktāḥ sthānasthitāśca tē| | sr̥jatyārtavagarbhau ca yuktāḥ sthānasthitāśca tē| | ||
svakarma kurvatē dēhō dhāryatē tairanāmayaḥ||11|| | svakarma kurvatē dēhō dhāryatē tairanāmayaḥ||11|| | ||
Vāyu is of five types namely prāna, udāna, samāna, vyāna and apāna and they mechanize the body optimally occupying their sites without any irregular movement. | Vāyu is of five types namely prāna, udāna, samāna, vyāna and apāna and they mechanize the body optimally occupying their sites without any irregular movement. | ||
The location of prāna is vertex, thorax, trachea, tongue, mouth and nose and it performs functions of spitting, sneezing, eructation, respiration, deglutition etc. | The location of prāna is vertex, thorax, trachea, tongue, mouth and nose and it performs functions of spitting, sneezing, eructation, respiration, deglutition etc. | ||
| Line 129: | Line 150: | ||
Apāna is told to be located in testicles, urinary bladder, penis, umbilicus, thighs, inguinal region and anus and performs ejaculation, micturition, defecation, expulsion of menstrual blood and fetus. | Apāna is told to be located in testicles, urinary bladder, penis, umbilicus, thighs, inguinal region and anus and performs ejaculation, micturition, defecation, expulsion of menstrual blood and fetus. | ||
When these five are located in respective sites optimally, perform their functions, supports life without any morbidity. (5-11) | When these five are located in respective sites optimally, perform their functions, supports life without any morbidity. (5-11) | ||
Role of vata/vayu in causing diseases | |||
==== Role of ''vata/vayu'' in causing diseases ==== | |||
विमार्गस्था ह्ययुक्ता वा रोगैः स्वस्थानकर्मजैः | | विमार्गस्था ह्ययुक्ता वा रोगैः स्वस्थानकर्मजैः | | ||
शरीरं पीडयन्त्येते प्राणानाशु हरन्ति च ||१२|| | शरीरं पीडयन्त्येते प्राणानाशु हरन्ति च ||१२|| | ||